Prof. Dr. Mehmet Halimi – albanologu që ndriçoi gjuhën dhe trashëgiminë kulturore shqiptare

(Studim mbi kontributin shkencor, gjuhësor dhe kulturor në ruajtjen e identitetit kombëtar, me një vështrim mbi rëndësinë e tij për çështjen e Kosovës dhe një homazh poetik, botuar nga gazeta prestigjioze “Al-Alam Al-Youm” në Kajro, më 2 nëntor 2026,

Prof. Dr. Beqir Ismaili

Përmbledhje

Ky artikull trajton jetën, veprimtarinë shkencore dhe kontributin kulturor të Prof. Dr. Mehmet Halimit, një studiues i albanologjisë, i cili ia kushtoi një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij studimit të gjuhës shqipe, dialekteve, leksikologjisë, onomastikës dhe trashëgimisë arsimore e kulturore shqiptare. Në qendër të shqyrtimit janë kërkimet e tij për të folmet e Karadakut dhe të Anamoravës, studimet mbi emërtimet e vendeve, pasuria leksikore e shqipes dhe dokumentimi i traditës gjuhësore e kulturore.

Artikulli synon të vlerësojë rëndësinë e veprës së tij jo vetëm për zhvillimin e albanologjisë, por edhe për ruajtjen e kujtesës historike dhe të identitetit kombëtar shqiptar në Kosovë. Në këtë kuadër, trajtohet lidhja ndërmjet studimit shkencor të gjuhës dhe dokumentimit të trashëgimisë së një shoqërie, veçanërisht në periudha kur ruajtja e gjuhës dhe e kulturës ka rëndësi të veçantë për vazhdimësinë kombëtare.

Një pjesë e veçantë i kushtohet dimensionit njerëzor dhe kulturor të figurës së Mehmet Halimit, përmes një poezie përkushtimore të autorit të artikullit, Prof. Dr. Beqir Ismailit, si dhe analizës së saj letrare. Poezia shërben si shprehje e respektit dhe e mirënjohjes për punën e studiuesit, ndërsa analiza shqyrton simbolikën, figuracionin, mesazhin kombëtar dhe lidhjen ndërmjet dijes, gjuhës dhe kujtesës kolektive.

Në përfundim, artikulli e paraqet Mehmet Halimin si një studiues, veprimtaria e të cilit ka rëndësi për dokumentimin e pasurisë së gjuhës shqipe dhe për forcimin e vetëdijes mbi trashëgiminë gjuhësore e kulturore të shqiptarëve në Kosovë.

Hyrje

Gjuha është një nga shtyllat themelore të identitetit të një populli. Përmes saj ruhen kujtesa historike, traditat, mënyrat e të menduarit dhe përvojat që kalojnë nga një brez në tjetrin. Studimi i gjuhës, për rrjedhojë, nuk përbën vetëm një veprimtari shkencore, por edhe një përpjekje për të dokumentuar dhe për të kuptuar trashëgiminë shpirtërore e kulturore të një shoqërie.

Në historinë e studimeve shqiptare në Kosovë, veprimtaria e studiuesve të gjuhës ka luajtur rol të rëndësishëm në dokumentimin e të folmeve, të pasurisë leksikore, të emërtimeve gjeografike dhe të traditave kulturore. Në këtë kuadër, figura e Prof. Dr. Mehmet Halimit meriton një shqyrtim të veçantë për përkushtimin e tij ndaj albanologjisë dhe për studimet që lidhen me të folmet e Karadakut e të Anamoravës, me leksikun e shqipes, me onomastikën dhe me historinë e arsimit e të kulturës shqiptare.

I lindur në vitin 1937 në Cërnicë të Gjilanit, Mehmet Halimi ndërtoi një veprimtari të gjatë akademike, duke punuar në Institutin Albanologjik të Prishtinës nga viti 1968 deri në pensionim. Studimet e tij, përfshirë punën mbi fonetikën e së folmes së Moravës së Epërme dhe studimin e së folmes së Karadakut, dëshmojnë interesimin e tij për njohjen dhe dokumentimin e veçorive të gjuhës shqipe në mjediset e ndryshme të Kosovës. Zgjedhja e tij anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës në vitin 2012 përbën një nga vlerësimet institucionale të veprimtarisë së tij.

Rëndësia e studimeve të Mehmet Halimit lidhet edhe me kontekstin më të gjerë të çështjes së Kosovës. Ruajtja e gjuhës, dokumentimi i trashëgimisë dhe studimi i historisë kulturore janë elemente të rëndësishme për njohjen e identitetit të një populli dhe për përcjelljen e tij te brezat e ardhshëm. Megjithatë, ndikimi i një studiuesi në zhvillimet politike ose diplomatike duhet të vlerësohet mbi bazën e dokumenteve dhe të dëshmive konkrete. Për këtë arsye, ky artikull e trajton lidhjen me çështjen e Kosovës kryesisht nga këndvështrimi gjuhësor, kulturor, arsimor dhe identitar.

Përtej vlerësimit të veprës shkencore, artikulli synon të sjellë edhe dimensionin njerëzor të figurës së Mehmet Halimit. Marrëdhënia e respektit dhe e bashkëpunimit shkencor, kulturor, letrar e gjuhësor e përshkruar nga autori, Prof. Dr. Beqir Ismaili, krijon një pikënisje për një homazh që ndërthur vlerësimin akademik me shprehjen poetike të mirënjohjes.

Në këtë frymë është përfshirë edhe një poezi kushtuar Mehmet Halimit, e shoqëruar me analizë letrare. Përmes metaforave të dritës, të udhës dhe të pishtarit, poezia e paraqet dijen si forcë që ndriçon mendimin, gjuhën si bartëse të kujtesës dhe punën shkencore si një trashëgimi që mund të vazhdojë të frymëzojë brezat. Analiza letrare synon të zbulojë mënyrën se si këto figura shprehin respektin ndaj studiuesit dhe lidhjen e veprimtarisë së tij me kulturën shqiptare në Kosovë.

Qëllimi i këtij punimi është, pra, të ndërthurë vlerësimin e kontributit shkencor të Mehmet Halimit me shqyrtimin e rëndësisë kulturore të veprës së tij dhe me një homazh poetik që i kushtohet personalitetit të tij. Në këtë mënyrë, artikulli synon të kontribuojë në njohjen dhe vlerësimin e trashëgimisë albanologjike, duke e vendosur gjuhën, kulturën dhe kujtesën kombëtare në qendër të diskutimit mbi identitetin shqiptar në Kosovë.

1. Formimi akademik dhe karriera shkencore

1.1. Rrugëtimi arsimor dhe formimi intelektual

Mehmet Halimi lindi më 10 mars 1937 në fshatin Cërnicë të Gjilanit, në një familje të njohur të kësaj treve. Arsimin fillor e kreu në vendlindje, ndërsa shkollimin e mesëm në Gjilan, ku përfundoi gjimnazin real tetëklasësh. Që në vitet e hershme të rinisë ai shfaqi interes të veçantë për gjuhën dhe letërsinë shqipe, interes që më vonë do të shndërrohej në një rrugëtim të gjatë dhe të suksesshëm akademik.

Provimet e maturës i kaloi më 1960 në Gjimnazin e Prishtinës, dhe po atë vit u regjistrua në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, në Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe, të cilin e kreu me sukses në qershor të vitit 1964. Kjo periudhë përkon me një moment historik të rëndësishëm për arsimin e lartë shqip në Kosovë, kur po hidheshin themelet e institucioneve akademike që do të luante rol kyç në zhvillimin e mëvonshëm të albanologjisë.

Më 1967, Halimi regjistroi studimet pasuniversitare të Fakultetit Filologjik të Beogradit – në Katedrën e Albanologjisë, duke thelluar më tej formimin e tij shkencor në fushën e gjuhësisë. Ky formim i dyfishtë – prishtinas dhe beogradis – do t’i mundësonte atij një qasje të gjerë ndaj studimeve albanologjike, duke kombinuar traditën e shkollës së Prishtinës me metodologjinë dhe perspektivën e studimeve filologjike jugosllave.

Më 1975, në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, ai mbrojti temën e magjistraturës me titullin “Fonetika e së folmes së Moravës së Epërme”, një studim i thelluar që shënoi fillimin e një angazhimi të gjatë dhe sistematik me dialektologjinë shqiptare. Më vonë, në vitin 2000, fitoi gradën e doktorit të shkencave filologjike me tezën “E folmja e Karadakut”, duke kurorëzuar kështu një karrierë të gjatë kërkimore në fushën e dialektologjisë.

1.2. Karriera në Institutin Albanologjik të Prishtinës

Karriera shkencore e Mehmet Halimit lidhet ngushtë me Institutin Albanologjik të Prishtinës, ku punoi nga viti 1968 deri në pensionim. Në këtë institucion, ai kaloi nëpër të gjitha shkallët e hierarkisë akademike, duke nisur karrierën shkencore si asistent në Sektorin e Dialektologjisë, pastaj si hulumtues i pavarur, bashkëpunëtor shkencor, bashkëpunëtor i lartë shkencor, deri në titullin e lartë të këshilltarit shkencor.

Kjo rrugëtim karriere reflekton jo vetëm përkushtimin dhe vazhdimësinë e punës së tij kërkimore, por edhe vlerësimin që institucioni dhe komuniteti akademik i bënë kontributit të tij të vazhdueshëm. Në Institutin Albanologjik, Halimi u angazhua në projekte të shumta kërkimore dhe shkencore, duke kontribuar në zhvillimin e studimeve gjuhësore shqiptare dhe në afirmimin e albanologjisë si disiplinë shkencore.

Më 2012, ai u zgjodh anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës (ASHAK), një njohje e lartë që dëshmon për vlerësimin e gjerë të kontributit të tij shkencor në qarqet akademike më të larta të vendit.

2. Kontributi shkencor në dialektologjinë shqiptare

2.1. Studimi i të folmeve të Karadakut dhe Anamoravës

Fusha kryesore e studimit të Mehmet Halimit ishte dialektologjia shqiptare, dhe veçanërisht studimi i të folmeve të Karadakut, të Anamoravës dhe të rajoneve të tjera lindore të hapësirës shqiptare. Përmes punës së tij kërkimore në terren, ai dokumentoi një pasuri të madhe të formave gjuhësore, fjalorit dhe strukturave dialektore që përbëjnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë gjuhësore shqiptare.

Studimet e tij mbi të folmet e Karadakut dhe Anamoravës kanë vlerë jo vetëm shkencore, por edhe kulturore, pasi ndihmojnë në ruajtjen e identitetit gjuhësor dhe në kuptimin më të thellë të zhvillimit historik të shqipes. Këto të folme, të ruajtura në një zonë ku gjuha shqipe ka pasur një histori të gjatë dhe të ndërlikuar, përbëjnë një dëshmi të gjallë të evoluimit të shqipes dhe të kontakteve të saj me gjuhët e tjera të rajonit.

Ndër studimet më të rëndësishme të Halimit në këtë fushë përmenden:

– “Vëzhgime mbi të folmen e Moravës së Poshtme” (Gjurmime albanologjike, SSHF, II-1972, Prishtinë, 1973)

– “Skicë e së folmës së fshatrave Mjak dhe Tanishec” (Gjurmime albanologjike – SSHF, III, 1973, Prishtinë 1974)

– “Fonetika e së folmes së Moravës së Epërme” (magjistraturë e mbrojtur me 7.11.1975)

– “Disa tipare të së folmes së Moravës së Epërme” (Studime gjuhësore, I, Prishtinë 1978)

– “Sistemi konsonantik i së folmes së Moravës së Epërme” (Gjurmime Albanologjike, SSHF VI, 1976, Prishtinë, 1978)

– “Sistemi vokalik i së folmes së Moravës së Epërme” (Gjurmime Albanologjike, SSHF, 9, 1979)

– “Nazalizmi në të folmen e Moravës së Epërme” (Gjurmime Albanologjike, SSHF, 10, 1980)

– “Përdorimi i theksit në të folmen e Karadakut” (Gjurmime Albanologjike, SSHF, nr. 25, 1995, Prishtinë, 1996)

– “Nazalizmi në të folmen e Karadakut” (Dardania Sacra, nr.1, Prishtinë 1999; GJA, SSHF, nr. 28-29, 1998-1999, Prishtinë, 2002)

– “Diftongjet dhe togjet zanore në të folmen e Karadakut” (Gjurmime Albanologjike, SSHF, nr.30-31, 2000-2001, Prishtinë 2003)

– “Kohët e mbipërbëra në të folmen e Karadakut” (Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, 21/2, Prishtinë, 2003)

Këto studime përbëjnë një korpus të rëndësishëm dokumentar dhe analitik për të folmet e Kosovës lindore, duke ofruar të dhëna të vyera për fonetikën, fonologjinë, morfologjinë dhe sintaksën e këtyre të folmeve. Ato shërbejnë si bazë për studime të mëtejshme krahasuese dhe për ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore të këtyre trevave.

2.2. Studime mbi dialektologjinë në përgjithësi

Përveç studimeve specifike mbi të folmet e Karadakut dhe Anamoravës, Halimi ka dhënë kontribut edhe në fushën e dialektologjisë shqiptare në përgjithësi. Ndër studimet më të rëndësishme në këtë drejtim përmenden:

– “Gjendja e studimeve të të folmeve shqipe në Jugosllavi” (Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, Prishtinë, nr. 10, 1985)

– “Togjet vokalike AE, OE në të folmet shqipe” (simpoziumi Gjendja e studimeve albanologjike – rezultate dhe probleme, 1985, botuar në Jehona, 3-4, 1986)

– “Gjendja e studimeve dialektologjike në fund të shekullit XX” (Studime 4, Prishtinë 1997)

– “Disa tipare të përbashkëta dhe të veçanta të të folmeve të Anamoravës” (tryezë shkencore me rastin e 90-vjetorit të lindjes së akademik Idriz Ajetit, Studime, nr. 14, 2007)

 

Këto punime dëshmojnë për një vështrim sintetik dhe analitik mbi zhvillimin e dialektologjisë shqiptare, duke identifikuar tendencat, problemet dhe perspektivat e kësaj disipline në kontekstin e studimeve albanologjike.

3. Kontributi në onomastikë dhe leksikologji

3.1. Studimet onomastike

Përveç dialektologjisë, Mehmet Halimi ka dhënë një kontribut të rëndësishëm edhe në fushën e onomastikës, veçanërisht në studimin e toponimisë së trevave shqiptare. Studimet e tij në këtë fushë trajtojnë çështje të etimologjisë, të evolucionit të toponimeve dhe të marrëdhënieve midis gjuhës dhe territorit.

Ndër punimet më të rëndësishme onomastike të Halimit përmenden:

– “Elemente të gjuhës dhe toponomastikës” (Rilindja, 1.II.1975)

– “Mbi disa toponime të tipit perifrastik” (Onomastika e Kosovës, Prishtinë, 1979)

– “Toponimet kompozitore mesjetare në të folmet e sotme shqipe” (Gjurmime albanologjike, SSHF, nr. 16, 1986, Prishtinë, 1987)

– “Emri Shkup dhe rrjedhojat e tij” (Gjuha shqipe, nr. 1, 1987)

– “Gjurmët e toponimeve në këngët e kurbetit” (Jehona, nr.1, 1987)

– “Toponimet si dëshmi e autoktonisë së popullsisë shqiptare në Maqedoni” (Simpoziumi Shqiptarët e Maqedonisë, Shkup, 1991)

– “Etimologjia evolutive e makrotoponomit Karadak” (Zëri, 5.X.2000)

– “Mbi disa toponime kompozitore mesjetare në rrethinat e Shkodrës” (Seminari V Ndërkombëtar, Shkodra në shekuj, 2002)

– “Parimet e Komisionit Qendror për Emërtimin e Standardizimin e Vendbanimeve të Kosovës” (Dardania Sacra, nr.5, 2005)

– “Toponimet kompozitore në trevën e Mitrovicës me rrethinë” (sesion shkencor për çështje historike e arkeologjike, etnologjike e onomastike të Mitrovicës me rrethinë, shtator, 2008)

Këto studime kanë një rëndësi të veçantë jo vetëm gjuhësore, por edhe historike dhe kulturore, pasi toponimet përbëjnë dëshmi të lashta të pranisë dhe vazhdimësisë së popullsisë shqiptare në trojet e veta. Përmes analizës së strukturave toponimike dhe etimologjive të tyre, Halimi ka kontribuar në dokumentimin e autoktonisë shqiptare dhe në ruajtjen e trashëgimisë kulturore.

3.2. Studimet leksikologjike dhe leksikografike

Një fushë tjetër e rëndësishme e veprimtarisë shkencore të Halimit është leksikologjia dhe leksikografia. Ai ka studiuar shtresimet leksikore të shqipes, leksikun e pasivizuar, fjalëformimin, frazeologjinë dhe marrëdhëniet e shqipes me gjuhët e tjera.

 

Ndër studimet më të rëndësishme në këtë fushë përmenden:

– “Aglutinacioni dhe roli i tij fjalëformues” (Jehona, nr. 1, 1970)

– “Metateza si dukuri fonetike dhe roli i saj gjuhësor” (Jehona, nr. 1, 1970)

– “Nga pasuria leksikore e Karadakut të Gjilanit” (Jehona, nr. 6, 1974)

– “Nga leksiku i pasivizuar i shqipes në të folmet popullore” (Gjurmime Albanologjike, SSHF, VII, 1977; VIII, 1978; X-1980, me S. Gashin)

– “Leksiku i pasivizuar në shprehjet frazeologjike” (Rilindja 27.I.1990)

– “Ndikimi i orientalizmave në fushën e fjalëformimit ndër të folme shqipe” (Gjurmime albanologjike, SSHF, nr. 22, 1992, Prishtinë, 1993)

– “Tipat e fjalëformimit në Fjalorin e fjalëve dhe shprehjeve popullore” (Rilindja, 15.IX.1982)

– “Tipat e fjalëformimit në fjalorin e Kristoforidhit” (Konferenca shkencore 100 vjetori i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Prishtinë, 1990)

Veçanërisht i rëndësishëm është kontributi i tij në fjalorin “Fjalor fjalësh dhe shprehjesh popullore” (grup autorësh, Prishtinë 1982), i cili përbën një burim të çmuar për leksikun dialektor dhe frazeologjinë popullore të shqipes.

4. Kontributi në kulturën e gjuhës dhe standardizimin

4.1. Kultura e gjuhës dhe drejtshkrimi

Mehmet Halimi ka dhënë një kontribut të rëndësishëm edhe në fushën e kulturës së gjuhës, të drejtshkrimit dhe të drejtshqiptimit të shqipes standarde. Ai ka qenë i angazhuar në çështje të normës letrare, të pasurimit të terminologjisë dhe të ruajtjes së pastërtisë së gjuhës.

Ndër kontributet e tij në këtë fushë përmenden:

– “Çështje të normës letrare” (koautor, Prishtinë 1982)

– “Koritore apo lugore” (Rilindja, 1.X.1983)

– “Kujdes e maturi në krijimin e fjalëformimeve të reja” (Rilindja, 15.III.1986)

– “Mundësia e zgjerimit dhe e pasurimit të terminologjisë me prapashtesën fjalëformuese -tore” (Simpoziumi: Gjendja e terminologjisë shqipe në Jugosllavi, 28-29.01.1988)

– “Konsulta Gjuhësore – Paraprijëse e Kongresit të Drejtshkrimit” (Prishtinë 2009)

Ai ka qenë gjithashtu aktiv në debatin publik për çështje të gjuhës, duke botuar artikuj në shtypin e kohës për tema si përdorimi i theksit, shkrimi i emrave të vendbanimeve, pasurimi i terminologjisë dhe ruajtja e leksikut autokton.

4.2. Terminologjia dhe pasurimi i gjuhës

Një aspekt i veçantë i kontributit të Halimit është puna për pasurimin dhe standardizimin e terminologjisë shqipe. Ai ka studiuar mundësitë e zgjerimit të terminologjisë përmes prapashtesave fjalëformuese, ka analizuar termat popullore që shprehin sasi aproksimative, dhe ka kontribuar në diskutimin për krijimin e fjalëve të reja në përputhje me natyrën e shqipes.

Ndër punimet më të rëndësishme në këtë fushë përmenden:

– “Emërtimet popullore që shprehin sasi aproksimative” (Rilindja, 12.IX.1977)

– “Mbi zhvillimin e disa fjalëve në të folme popullore” (Gjurmime albanologjike, SSHF, nr. VI, 1976, Prishtinë 1978)

– “Ndeshtar e jo garues” (Rilindja, 6.I.1979)

– “Thellësi e njohjes së terminologjisë sinonimike” (Rilindja, 1.III.1986)

– “Mundësi e pasurimit të terminologjisë” (Jehona, nr.7, 1989)

5. Kontributi në ndriçimin e historisë së arsimit dhe kulturës shqiptare në Anamoravë

5.1. Roli i Halimit në dokumentimin e historisë arsimore dhe kulturore

Një pjesë e veçantë dhe veçanërisht e rëndësishme e veprimtarisë së Mehmet Halimit lidhet me botimet që trajtojnë historinë dhe zhvillimin e arsimit dhe kulturës shqiptare në rajonin e Anamoravës. Në këto vepra ai sjell dëshmi historike, kujtime dhe analiza që ndriçojnë rolin e arsimtarëve dhe veprimtarëve të arsimit në periudha të ndryshme historike.

Vepra “Misionar i arsimit kombëtar” përbën një kontribut të rëndësishëm në këtë drejtim, duke dokumentuar përpjekjet e mësuesve dhe intelektualëve shqiptarë për ruajtjen dhe përhapjen e gjuhës shqipe në kushte të vështira historike. Kjo vepër ka karakter historik e memorialistik dhe ndriçon figurat dhe zhvillimet e arsimit shqiptar në Anamoravë, duke i dhënë zë përvojave dhe kontributeve të atyre që punuan për arsimin shqip në këtë rajon.

Përmes këtyre studimeve, Halimi ka kontribuar në ruajtjen e kujtesës kolektive dhe në dokumentimin e historisë së arsimit shqip në Kosovën lindore, duke plotësuar një boshllëk të rëndësishëm në historiografinë arsimore dhe kulturore të rajonit.

5.2. Ndriçimi i figurave dhe veprimtarive arsimore e kulturore

Halimi ka shkruar gjerësisht për figura të rëndësishme të arsimit dhe kulturës shqiptare, duke përfshirë studiues, mësues dhe veprimtarë që kanë lënë gjurmë në zhvillimin e arsimit dhe kulturës në Anamoravë dhe më gjerë. Ndër këto përmenden:

– “Jeta dhe veprimtaria shkencore e prof. dr. Idriz Ajetit” (koautor, Gjurmime albanologjike, SSHF, 1977)

– “Kontributi i akademik Idriz Ajetit në fushën e dialektologjisë shqiptare” (Jehona, nr. 3, 1979)

– “Akademik Idriz Ajeti – albanolog dhe linguist i shquar i ditëve tona” (Fjala, 1.I.1980)

– “Të dhënat e Atanasije Urosheviçit mbi lagjen Smakiq të Cernicës” (Përparimi, nr. 1, 1971)

– “Fryma kombëtare në veprimtarinë e myderriz Hasan efendi Nahit” (Përmbledhje kumtesash nga sesioni shkencor, Prishtinë, 5 shkurt, 2011)

 

Këto punime dëshmojnë për angazhimin e Halimit jo vetëm si studiues i gjuhës, por edhe si historian i kulturës dhe arsimit, i cili ka kontribuar në ndriçimin e trashëgimisë intelektuale shqiptare në Kosovë.

6. Vlerësimi i ndikimit në jetën intelektuale, letrare, mediatike, shkencore, kulturore dhe diplomatike

6.1. Ndikimi në jetën intelektuale dhe shkencore

Mehmet Halimi përfaqëson modelin e intelektualit të përkushtuar ndaj dijes dhe kërkimit shkencor, një njeri me kulturë të gjerë dhe me një bagazh të jashtëzakonshëm akademik. Personaliteti i tij karakterizohet nga një erudicion i rrallë dhe një pasion i palodhur për gjuhën shqipe, duke u bërë një nga zërat më autoritativë në studimet dialektologjike dhe gjuhësore në Kosovë.

Në fushën shkencore, kontributi i tij është vlerësuar gjerësisht në qarqet akademike. Ai është zgjedhur anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, një njohje që dëshmon për rëndësinë dhe ndikimin e punës së tij në zhvillimin e albanologjisë. Punimet e tij konsiderohen të rëndësishme për dokumentimin e të folmeve të Karadakut dhe Anamoravës, për studimin e dialekteve të shqipes në Kosovë, për ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore dhe kulturore shqiptare, dhe për zhvillimin e studimeve albanologjike bashkëkohore.

Ndikimi i tij ka tejkaluar kufijtë e institucionit ku punoi, duke u shtrirë në të gjithë komunitetin shkencor të albanologjisë. Studimet e tij citohen dhe referohen nga studiues të tjerë, dhe metodologjia e tij e punës në terren dhe e analizës dialektologjike ka shërbyer si model për breza të tërë studiuesish.

6.2. Ndikimi në jetën kulturore dhe arsimore

Përtej dimensionit akademik, Halimi njihet edhe për humanizmin dhe përkushtimin ndaj shoqërisë. Ai është përmendur shpesh si shembull i një intelektuali që, përveç punës shkencore, ka treguar solidaritet dhe ndjeshmëri ndaj njerëzve dhe komunitetit. Ky aspekt i personalitetit të tij ka kontribuar në ndikimin e gjerë që ai ka pasur në jetën kulturore dhe arsimore të rajonit të tij dhe më gjerë.

Për kontributin e tij në kulturë dhe shkencë, ai është nderuar me titullin “Qytetar Nderi i Gjilanit”, një njohje që reflekton lidhjen e tij të ngushtë me qytetin dhe rajonin ku lindi dhe u formua si intelektual. Ky titull dëshmon për vlerësimin që komuniteti lokal i ka bërë kontributit të tij të vazhdueshëm në fushën e arsimit, kulturës dhe shkencës.

Në fushën arsimore, ai ka kontribuar jo vetëm përmes studimeve mbi historinë e arsimit, por edhe përmes punës së tij si studiues dhe mentor për brezat e rinj të albanologëve. Shumë nga studentët dhe studiuesit e rinj që kanë punuar me të ose që janë ndikuar nga vepra e tij, kanë vazhduar karrierën e tyre shkencore në fushën e gjuhësisë dhe albanologjisë.

6.3. Ndikimi në mediat dhe publicistikën: Recepsioni kombëtar dhe ndërkombëtar

Mehmet Halimi ka qenë gjithashtu aktiv në shtypin e kohës, duke botuar artikuj dhe studime në revista dhe gazeta si “Rilindja”, “Jehona”, “Fjala”, “Zëri”, “Dardania Sacra” dhe “Gjurmime albanologjike”. Kjo veprimtari publicistike ka kontribuar në përhapjen e njohurive gjuhësore dhe kulturore në një audiencë më të gjerë, duke e bërë shkencën e gjuhës më të aksesueshme për publikun e gjerë.

Artikujt e tij në shtypin periodik trajtojnë tema të ndryshme, nga çështje të normës dhe kulturës së gjuhës, deri te problemet e drejtshkrimit, të pasurimit të leksikut dhe të ruajtjes së trashëgimisë gjuhësore. Përmes këtyre shkrimeve, ai ka ndikuar në formimin e vetëdijes gjuhësore të lexuesve dhe në promovimin e vlerave të gjuhës shqipe. Ky angazhim mediatik dëshmon për një intelektual të përkushtuar jo vetëm ndaj kërkimit shkencor, por edhe ndaj përgjegjësisë sociale dhe kulturore që ai e ndjente ndaj komunitetit të tij.

Veçanërisht i rëndësishëm është kontributi i tij në rubrikat gjuhësore të gazetave, ku ai komentonte çështje të aktualitetit gjuhësor, jepte këshilla për përdorimin e saktë të shqipes dhe analizonte dukuritë gjuhësore që shfaqeshin në mediat dhe në jetën e përditshme. Kjo veprimtari ka pasur një ndikim të drejtpërdrejtë në përmirësimin e kulturës gjuhësore të medias dhe të publikut.

6.3.1. Vështrimi i Prof. Dr. Beqir Ismailit në gazetën ndërkombëtare Al-Hayat

Një dëshmi e rëndësishme e ndikimit të Mehmet Halimit përtej kufijve kombëtarë dhe e recepsionit të figurës së tij në arenën ndërkombëtare është artikulli i Prof. Dr. Beqir Ismailit, botuar në gazetën egjiptiane Al-Hayat më 10 tetor 2004. Ky shkrim përbën një dokument të çmuar që prezanton kulturën shqiptare dhe dijen albanologjike para opinionit akademik dhe kulturor arab, duke e vendosur figurën e Halimit në një kontekst më të gjerë ndërkombëtar.

Në analizën e tij, Prof. Dr. Beqir Ismaili niset nga premisa se letërsia shqiptare, në të dy dimensionet e saj themelore, poezinë dhe prozën, përbën një nga shtyllat kryesore të qytetërimit dhe identitetit kulturor në Kosovë. Sipas autorit, mbrojtja dhe kultivimi i gjuhës shqipe nuk kufizohen në një veprimtari filologjike, por përfaqësojnë një projekt kombëtar me rëndësi historike dhe kulturore. Brenda këtij konteksti, Mehmet Halimi paraqitet si një intelektual i përkushtuar, i cili e lidhi veprimtarinë e tij shkencore me nevojat e zhvillimit kulturor dhe arsimor të shoqërisë shqiptare.

Artikulli përshkruan rrugëtimin e tij akademik, nga lindja në fshatin Saranish të Gjilanit më 1937, studimet universitare në Degën e Gjuhës Shqipe të Universitetit të Prishtinës, e deri te avancimi në studimet pasuniversitare dhe fitimi i gradës së doktorit të shkencave. Autori ndalet veçanërisht te veprimtaria e tij në Institutin Albanologjik, ku Halimi u dallua si studiues i dialekteve, i leksikut dhe i trashëgimisë gjuhësore shqiptare. Kontributet e tij shtrihen në fusha të ndryshme, si dialektologjia, leksikografia, terminologjia, folklori, kritika letrare, studimi i personaliteteve kulturore dhe përkthimi shkencor. Sipas Ismailit, Halimi ishte ndër studiuesit më produktivë të kohës së tij, me mbi katërqind studime dhe botime shkencore, pjesa më e madhe e të cilave i kushtohej gjuhës shqipe dhe problematikave të saj.

Një prej meritave kryesore të këtij artikulli qëndron në faktin se çështjen e gjuhës shqipe e trajton jo vetëm si objekt studimi shkencor, por si element themelor të identitetit kombëtar dhe të vazhdimësisë historike të shqiptarëve. Nëpërmjet figurës së Mehmet Halimit, lexuesit arab i prezantohet modeli i dijetarit që e konsideron gjuhën si bartëse të memories kolektive, të trashëgimisë kulturore dhe të vetëdijes kombëtare. Kjo qasje e bën artikullin të kuptueshëm dhe të afërt për publikun arab, i cili, historikisht, ka zhvilluar një ndjeshmëri të veçantë ndaj rolit të gjuhës në ruajtjen e identitetit kulturor. Në këtë mënyrë, artikulli arrin të transmetojë për publikun arab rëndësinë strategjike që ka pasur studimi dhe standardizimi i shqipes për zhvillimin kulturor të shqiptarëve në Kosovë.

Artikulli nënvizon gjithashtu se puna e Halimit u vlerësua jo vetëm në Kosovë, por edhe në rrafshin ndërkombëtar, gjë që dëshmohet nga përfshirja e tij ndër studiuesit e njohur nga Qendra Ndërkombëtare e Biografive në vitin 2004. Për autorin, ky fakt përbën një njohje të meritave shkencore të Mehmet Halimit dhe të rolit të tij në zhvillimin e albanologjisë bashkëkohore. Ky artikull, i cili përfaqëson një dokument të rëndësishëm të recepsionit arab të kulturës shqiptare, e vendos figurën e Halimit në kontekstin e përpjekjeve historike për ruajtjen e identitetit kulturor shqiptar, duke e bërë atë një referencë të rëndësishme në historinë intelektuale të Kosovës.

6.4. Ndikimi në jetën letrare dhe kulturore

Edhe pse Mehmet Halimi njihet kryesisht si gjuhëtar dhe dialektolog, ndikimi i tij shtrihet edhe në fushën e jetës letrare dhe kulturore. Studimet e tij mbi leksikun e pasivizuar, mbi frazeologjinë popullore dhe mbi krijimtarinë popullore kanë kontribuar në vlerësimin dhe ruajtjen e trashëgimisë letrare gojore shqiptare. Ai ka trajtuar çështje si “Konservimi i leksikut arkail në krijimtarinë popullore” (Rilindja, 3.III.1979) dhe “Krijimtaria letrare dhe leksiku i saj arkailk” (Gjurmime albanologjike, folklor dhe etnologji, XII, 1982), duke ndriçuar marrëdhëniet midis gjuhës dhe letërsisë.

Në fushën e kulturës, ai ka kontribuar në dokumentimin e traditave dhe zakoneve popullore, veçanërisht përmes studimeve mbi leksikun e veshjeve popullore dhe mbi shprehjet frazeologjike me bazë etnofolklorike. Këto studime kanë një vlerë të veçantë për ruajtjen e identitetit kulturor dhe për të kuptuarit e zhvillimit historik të kulturës shqiptare.

Për më tepër, përmes veprës “Misionar i arsimit kombëtar” dhe studimeve të tjera mbi historinë e arsimit, Halimi ka kontribuar në ndriçimin e figurave të intelektualëve dhe veprimtarëve kulturorë që kanë punuar për ngritjen e arsimit dhe kulturës shqiptare. Ky kontribut ka një rëndësi të veçantë për vetëdijen historike dhe kulturore të komunitetit shqiptar në Kosovë.

6.5. Ndikimi në fushën diplomatike dhe politike

Edhe pse Mehmet Halimi nuk ka qenë drejtpërdrejt i angazhuar në politikë ose diplomaci, ndikimi i punës së tij shkencore ka pasur implikime të rëndësishme edhe në këto fusha. Studimet e tij mbi toponiminë dhe autoktoninë e popullsisë shqiptare në Maqedoni dhe në trojet e tjera kanë shërbyer si argumente shkencore për të drejtat historike dhe kulturore të shqiptarëve në rajon.

Veçanërisht i rëndësishëm është studimi “Toponimet si dëshmi e autoktonisë së popullsisë shqiptare në Maqedoni” (Simpoziumi Shqiptarët e Maqedonisë, Shkup, 1991), i cili përbën një kontribut shkencor me implikime të drejtpërdrejta për të drejtat kulturore dhe historike të shqiptarëve në atë rajon. Përmes dokumentimit të toponimeve shqipe dhe analizës së etimologjive të tyre, Halimi ka ofruar dëshmi konkrete për praninë e lashtë dhe të vazhdueshme të shqiptarëve në trojet e tyre.

Në fushën e standardizimit të emërtimeve të vendbanimeve, kontributi i tij si anëtar i Komisionit Qendror për Emërtimin dhe Standardizimin e Vendbanimeve të Kosovës ka pasur një rëndësi të veçantë për politikën gjuhësore dhe për ruajtjen e identitetit kombëtar. Punimi “Parimet e Komisionit Qendror për Emërtimin e Standardizimin e Vendbanimeve të Kosovës” (Dardania Sacra, nr.5, 2005) dokumenton angazhimin e tij në këtë proces të rëndësishëm për standardizimin e emërtimeve në përputhje me traditën gjuhësore shqipe.

Në një kuptim më të gjerë, e gjithë vepra shkencore e Halimit përbën një kontribut të rëndësishëm në forcimin e identitetit kombëtar dhe në afirmimin e të drejtave gjuhësore e kulturore të shqiptarëve. Përmes dokumentimit shkencor të pasurisë gjuhësore dhe kulturore, ai ka ndihmuar në krijimin e një baze të fortë argumentuese për politikat e ruajtjes dhe promovimit të trashëgimisë shqiptare.

7. Veprimtaria e pasur shkencore dhe bibliografia

7.1. Vëllimi dhe diversiteti i prodhimit shkencor

Albanologu Mehmet Halimi njihet për një veprimtari të gjerë shkencore në fushën e gjuhësisë shqiptare, veçanërisht në dialektologji, onomastikë dhe kulturën e gjuhës. Gjatë karrierës së tij shumëvjeçare në kërkimet albanologjike, ai ka botuar dhjetëra studime dhe punime shkencore në revista akademike dhe botime të specializuara, duke krijuar një bibliografi të pasur që shërben si referencë për studiuesit e gjuhës shqipe.

Bibliografia e tij përfshin qindra njësi shkencore, studime, artikuj, kumtesa konferencash dhe recensione, që trajtojnë aspekte të ndryshme të gjuhës shqipe dhe të trashëgimisë gjuhësore shqiptare. Kjo prodhimtari e gjerë dëshmon për një punë të palodhur dhe të vazhdueshme kërkimore, si dhe për një angazhim të thellë ndaj zhvillimit të albanologjisë.

7.2. Botimet e veçanta

Ndër botimet më të rëndësishme të tij përmenden:

1.”Studime gjuhësore (dialektologji) I” (koautor, Prishtinë 1978) – një vëllim që përmbledh studime të rëndësishme dialektologjike, duke përfshirë edhe kontributet e Halimit mbi të folmet e Moravës.

2. “Fjalor fjalësh dhe shprehjesh popullore” (grup autorësh, Prishtinë 1982) – një vepër leksikografike me vlerë të madhe për dokumentimin e leksikut dialektor dhe frazeologjisë popullore.
3. “Çështje të normës letrare” (koautor, Prishtinë 1982) – një kontribut i rëndësishëm në diskutimin për normën e shqipes standarde.
4. “Kërkime dialektologjike” (Prishtinë 1985, 404 f.) – një vëllim që përmbledh studime të thelluara mbi dialektet e shqipes.
5. “Vështrime gjuhësore” (Prishtinë 1993, 296 f.) – një përmbledhje vështrimesh dhe analizash gjuhësore.
6. “Çështje fjalëformimi në gjuhën shqipe” (Prishtinë 1996, 310 f.) – një studim i rëndësishëm mbi fjalëformimin në shqipe.
7. “Kështu fliste babai im – Mesele dhe kallëzime të Idriz Hoxhës – Cernica” (Prishtinë 1997, 200 f.) – një vepër me karakter etnografik dhe gjuhësor që dokumenton trashëgiminë gojore të trevës së Cernicës.

 

8. “Nina-nana dhe këngë e lojëra fëmijësh” (koautor, Prishtinë 1997) – një studim mbi folklorin dhe gjuhën e fëmijëve.
9. “Njeriu skofiar (Jeta dhe vepra e Haxhi Krasniqit)” (Prishtinë 2004, 347 f., koautor) – një vepër biografike dhe historike.
10. “Regjistri i vendbanimeve të Kosovës” (Prishtinë 2005) – një kontribut i rëndësishëm në onomastikën dhe toponiminë e Kosovës.
11. “E folmja e Karadakut” (Prishtinë, 2008, f. 460) – vepra kryesore e tij doktorale, një studim i thelluar i të folmes së Karadakut.
12. “Flakadani i arsimit kombëtar” (Prishtinë 2010, 580 f.) – një vepër historike mbi arsimin shqiptar.
13. “Ramiz Cernica – simbol i bashkimit kombëtar” (Prishtinë, 2011, koautor) – një vepër biografike.
14. “Gjilani me rrethinë” (koautor, redaktor e kryeredaktor, e gatëshme për shtyp) – një vepër enciklopedike mbi Gjilanin dhe rrethinat.

Këto botime dëshmojnë për një veprimtari të gjerë dhe të larmishme shkencore, që përfshin dialektologjinë, leksikologjinë, onomastikën, historinë e arsimit, folklorin dhe etnografinë. Ato përbëjnë një trashëgimi të pasur intelektuale që do të shërbejë si burim dhe frymëzim për brezat e ardhshëm të studiuesve.

7.3. Studimet dhe artikujt shkencorë

Përveç botimeve të veçanta, Halimi ka botuar një numër të madh studimesh dhe artikujsh shkencorë në revista dhe botime periodike. Këto punime mund të kategorizohen në disa fusha kryesore:

Dialektologji: Studime mbi të folmet e Moravës së Epërme dhe të Poshtme, të Karadakut, të Anamoravës, të Gollakut dhe të trevave të tjera. Këto studime përfshijnë analiza fonetike, fonologjike, morfologjike dhe sintaksore të këtyre të folmeve, si dhe studime krahasuese midis tyre.

Leksikologji dhe leksikografi: Studime mbi leksikun e pasivizuar, fjalëformimin, frazeologjinë, huazimet dhe pasurimin e leksikut. Këto punime kanë një rëndësi të veçantë për dokumentimin e trashëgimisë leksikore të shqipes.

Onomastikë: Studime mbi toponiminë e trevave të ndryshme shqiptare, etimologjinë e toponimeve, strukturat kompozitore dhe marrëdhëniet midis toponimisë dhe historisë.

Kulturë e gjuhës: Artikuj mbi normën letrare, drejtshkrimin, drejtshqiptimin, terminologjinë dhe pastërtinë e gjuhës.

Vështrime dhe recensione: Vlerësime të veprave të studiuesve të tjerë, si Idriz Ajeti, Eqrem Çabej, Petro Furiqi, Mehmet Ahmeta, Nuhi Veselaj dhe të tjerë.

8. Rëndësia shkencore dhe trashëgimia intelektuale

8.1. Rëndësia për studimet albanologjike

Punimet e Mehmet Halimit konsiderohen të rëndësishme për disa aspekte kyçe të albanologjisë:

1. Dokumentimin e të folmeve të Karadakut dhe Anamoravës: Studimet e tij përbëjnë bazën dokumentare për këto të folme, duke ofruar të dhëna të vyera për fonetikën, fonologjinë, morfologjinë dhe sintaksën e tyre. Këto të dhëna janë të rëndësishme jo vetëm për dialektologjinë, por edhe për historinë e gjuhës shqipe dhe për studimet krahasuese.
2. Studimin e dialekteve të shqipes në Kosovë: Përmes punës së tij në terren dhe analizave të thelluara, Halimi ka kontribuar në hartografimin dialektor të Kosovës dhe në kuptimin e marrëdhënieve midis të folmeve të ndryshme të këtij rajoni.
3. Ruajtjen e trashëgimisë gjuhësore dhe kulturore shqiptare: Duke dokumentuar leksikun, frazeologjinë, toponiminë dhe folklorin e trevave shqiptare, Halimi ka kontribuar në ruajtjen e trashëgimisë kulturore për brezat e ardhshëm.
4. Zhvillimin e studimeve albanologjike bashkëkohore: Përmes metodologjisë së tij të punës dhe qasjes analitike, Halimi ka ndikuar në zhvillimin e standardeve të kërkimit albanologjik në Kosovë dhe më gjerë.

8.2. Trashëgimia intelektuale dhe ndikimi në brezat e ardhshëm

Figura e Mehmet Halimit përfaqëson modelin e studiuesit të përkushtuar që punën shkencore e sheh si mision për ruajtjen dhe zhvillimin e kulturës kombëtare. Përmes studimeve të tij, ai ka kontribuar në pasurimin e albanologjisë dhe në dokumentimin e një pjese të rëndësishme të trashëgimisë gjuhësore shqiptare.

Sot, emri i tij mbetet i lidhur ngushtë me studimet e dialekteve shqiptare dhe me përpjekjet për ruajtjen e identitetit gjuhësor e kulturor të shqiptarëve, duke e renditur atë ndër figurat më të respektuara të albanologjisë në Kosovë. Vepra e tij shërben si burim frymëzimi dhe si bazë metodologjike për studiuesit e rinj që merren me dialektologji, onomastikë, leksikologji dhe kulturë të gjuhës.

Përveç vlerës së tij shkencore, figura e Halimit ka një rëndësi të veçantë si model i intelektualit të përkushtuar ndaj komunitetit dhe ndaj vlerave kombëtare. Ai përfaqëson një brez studiuesish që punuan në kushte të vështira historike për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën dhe kulturën shqiptare, duke treguar se angazhimi shkencor mund të jetë njëkohësisht edhe një akt patriotik dhe qytetar.

8.3. Vlerësimi nga institucionet dhe komuniteti akademik

Kontributi i Mehmet Halimit është vlerësuar gjerësisht në qarqet akademike dhe kulturore. Ai është zgjedhur anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, një njohje që dëshmon për rëndësinë e punës së tij në zhvillimin e albanologjisë. Për kontributin e tij në kulturë dhe shkencë është nderuar edhe me titullin “Qytetar Nderi i Gjilanit”.

Këto vlerësime institucionale dëshmojnë për një njohje të gjerë të merituar të kontributit të tij, jo vetëm brenda komunitetit shkencor, por edhe në shoqërinë më të gjerë. Ato reflektojnë rëndësinë që institucionet dhe publiku i kushtojnë punës së studiuesve që kontribuojnë në ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë kulturore dhe gjuhësore të vendit.

9. Poezi kushtuar Prof. Dr. Mehmet Halimit – himn për dijen, gjuhën shqipe, kujtesën kombëtare dhe përkushtimin ndaj popullit të Kosovës

Nga respekti shkencor te mirënjohja njerëzore

Nga Prof. Dr. Beqir Ismaili

Në historinë e një populli, disa personalitete lënë gjurmë jo vetëm përmes veprave që botojnë, por edhe përmes vlerave intelektuale, kulturore dhe njerëzore që përfaqësojnë. Ndër këto figura të shquara të albanologjisë shqiptare bën pjesë Prof. Dr. Mehmet Halimi, studiuesi i përkushtuar që ia kushtoi jetën hulumtimit të gjuhës shqipe, dokumentimit të pasurisë së saj dialektore dhe ndriçimit të trashëgimisë historike e kulturore shqiptare.

Duke u mbështetur në marrëdhënien time me profesor Mehmet Halimin dhe në vlerësimin tim për veprimtarinë e tij, ndiej përgjegjësinë intelektuale dhe njerëzore që, përtej analizës shkencore, t’i kushtoj edhe një krijim poetik si shprehje të respektit, mirënjohjes dhe vlerësimit për kontributin e tij ndaj gjuhës, kulturës dhe popullit të Kosovës.

Mehmet Halimi nuk e ka trajtuar gjuhën shqipe vetëm si objekt të kërkimit filologjik. Në veprën e tij, gjuha shfaqet si bartëse e kujtesës historike, e identitetit kombëtar dhe e përvojës së brezave. Studimet e tij mbi të folmet e Karadakut dhe Anamoravës, mbi onomastikën, leksikologjinë dhe kulturën e gjuhës dëshmojnë për përkushtimin e tij ndaj ruajtjes dhe pasurimit të trashëgimisë sonë të përbashkët.

Prandaj, poezia e mëposhtme është menduar si një homazh letrar për studiuesin, mësuesin e dijes dhe intelektualin që me punën e tij ka kontribuar në ndriçimin e rrugëve të gjuhës dhe kulturës shqiptare. Ajo nuk synon të zëvendësojë vlerësimin shkencor të veprës së tij, por ta plotësojë atë me gjuhën e ndjenjës, të kujtesës dhe të mirënjohjes.

Për mua, si autor i këtij artikulli, ky homazh është një shprehje e respektit të ndërsjellë dhe e bindjes se veprat e studiuesve që i shërbejnë dijes, kulturës dhe shoqërisë duhet të ruhen jo vetëm në bibliografi e arkiva, por edhe në ndërgjegjen e brezave.

Poezi: “Mehmet Halimi – dritë e gjuhës dhe krenari e Kosovës”

Nga: Prof. Dr. Beqir Ismailit

Në Cërnicë lindi një mendim i ndritur,
me dashuri për gjuhën, me shpirt të papërkulur;
rrugën e dijes e mori me përkushtim,
dhe shqipes ia fali jetën, zemrën e mendimin.

Në çdo fjalë të vjetër kërkoi një kujtim,
në çdo të folme zbuloi një trashëgim;
nga Karadaku në Anamoravë,
gjurmoi thesare që koha mos t’i marrë.

O Mehmet Halimi, studiues i nderuar,
me gjuhën e shqipes përjetësisht i lidhur!
Në faqet e dijes ke lënë gjurmë të arta,
në kujtesën e kombit, vlera të pashlyera.

Ti dëgjove fjalën e popullit tënd,
si një dëshmi që vjen nga thellësia e vendit;
në tingujt e saj kërkove historinë,
në emrat e trojeve lexove vazhdimësinë.

Fjala e gjyshit, kënga e nënës,
ruajtën thesare në zemër të jetës;
ti u dhe zë, i bëre shkencë e kujtesë,
që brezat t’i trashëgojnë me dashuri e besë.

O Mehmet Halimi, pishtar i albanologjisë,
kërkues i palodhur në udhët e dijes!
Në çdo studim tëndin një pasuri jeton,
në çdo faqe të shkruar shqipja na bashkon.

Me penën tënde ndriçove kulturën,
me mendjen tënde hulumtove të shkuarën;
nga fjalëformimi te emrat e vendbanimeve,
ruajte dëshmitë e gjuhës dhe të kujtimeve.

Nuk është vetëm libër ajo që ke lënë,
por një pasuri që s’mund të shuhet në asnjë vend;
është zëri i popullit, është fjala e tij,
është ura që lidh të djeshmen me ardhmëri.

Kosova të nderon për punën e çmuar,
për dijen e thellë dhe shpirtin e përkushtuar;
se kombi bëhet i fortë kur gjuhën e ruan,
kur dijetarët e tij me nderim i kujton.

Nga unë, Beqir Ismaili, vjen ky përshëndetim,
me respekt të sinqertë dhe me mirënjohje në kujtim;
për Mehmet Halimin, mikun e dijes shqiptare,
që i dha gjuhës sonë vlera të çmuara e të rralla.

Le të mbetet fjala dëshmi e jetës sate,
le të rritet dija në brezat që vijnë pas teje;
se koha i ruan ata që për popullin punojnë,
dhe veprat e tyre brezat i nderojnë.

Mehmet Halimi, emër në historinë tonë,
albanolog i shquar, krenari për kombin tonë;
për gjuhën, kulturën dhe dijen shqiptare,
mirënjohja jonë do të mbetet e gjallë ndër breza.

Analizë letrare e poezisë

1. Titulli dhe kuptimi simbolik

Titulli “Mehmet Halimi – dritë e gjuhës dhe krenari e Kosovës” ndërthur dy simbole themelore: dritën, që përfaqëson dijen, zbulimin dhe ndriçimin intelektual, dhe krenarinë, që shpreh vlerësimin kombëtar për një personalitet të përkushtuar ndaj gjuhës e kulturës shqiptare.

Metafora e dritës e paraqet studiuesin si njeri që ndihmon në zbulimin dhe ruajtjen e pasurisë gjuhësore. Ndërsa referenca ndaj Kosovës e vendos veprimtarinë e tij në hapësirën historike e kulturore ku ajo merr një pjesë të rëndësishme të kuptimit të vet.

Titulli është, pra, njëherazi personal, kombëtar dhe kulturor.

2. Tema dhe ideja qendrore

Tema kryesore e poezisë është mirënjohja ndaj një studiuesi që ia ka kushtuar jetën gjuhës shqipe dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.

Ideja qendrore ndërtohet mbi tri shtylla:

• Dija si mision: puna shkencore paraqitet si përkushtim afatgjatë dhe përgjegjësi ndaj shoqërisë.
• Gjuha si kujtesë kombëtare: të folmet, fjalët e vjetra, emrat e vendeve dhe shprehjet popullore shihen si dëshmi të historisë dhe të identitetit.
• Mirënjohja si detyrim moral: shoqëria ka përgjegjësinë t’i vlerësojë studiuesit dhe t’ua përcjellë veprën brezave të ardhshëm.

Këto ide përputhen me boshtin tematik të artikullit akademik, i cili trajton kontributin e Mehmet Halimit në dialektologji, onomastikë, leksikologji, kulturën e gjuhës dhe historinë e arsimit shqiptar në Anamoravë.

3. Metaforat dhe figuracioni artistik

Poezia mbështetet në një gjuhë të kuptueshme, të ngrohtë dhe përkujtimore. Figurat kryesore letrare janë:

Figura letrare	Shembulli	Funksioni artistik
Metafora	“dritë e gjuhës”	Simbolizon dijen dhe ndriçimin intelektual.
Metafora	“pishtar i albanologjisë”	Thekson rolin udhërrëfyes të studiuesit.
Simboli	“ura që lidh të djeshmen me ardhmëri”	Paraqet lidhjen midis trashëgimisë dhe brezave të rinj.
Personifikimi	“koha i ruan ata që për popullin punojnë”	I jep kohës funksionin simbolik të ruajtëses së kujtesës.
Epiteti	“studiues i nderuar», «kërkues i palodhur”	Përforcon vlerësimin etik dhe intelektual.
Apostrofa	“O Mehmet Halimi”	Krijon afërsi emocionale dhe ton solemn.

Përdorimi i këtyre figurave e zhvendos poezinë përtej një lavdërimi të zakonshëm. Ato e lidhin figurën e studiuesit me ide më të gjera, si vazhdimësia historike, identiteti dhe përgjegjësia kulturore.

4. Gjuha dhe struktura poetike

Poezia ndërtohet me strofa të shkurtra dhe vargje me prirje ritmike e rimore. Refrenet që fillojnë me “O Mehmet Halimi” krijojnë një ndjesi ceremoniale dhe i japin tekstit karakterin e një homazhi.

Fjalori mbështetet te nocione që lidhen drejtpërdrejt me veprimtarinë e Halimit: gjuha, fjala, kujtesa, historia, Karadaku, Anamorava, dija dhe kultura. Kjo zgjedhje e bën poezinë të përshtatshme për t’u përfshirë në një artikull akademik, sepse e lidh emocionin poetik me përmbajtjen e studimit.

Në një redaktim përfundimtar, disa vargje mund të rishikohen për të forcuar metrikën dhe për të shmangur rimat e parashikueshme. Megjithatë, për qëllimin e këtij teksti, përparësi i është dhënë qartësisë së mesazhit, solemnitetit dhe sinqeritetit të homazhit.

5. Dimensioni intelektual dhe shkencor

Vargjet që përmendin Karadakun, Anamoravën, fjalëformimin dhe emrat e vendbanimeve krijojnë një lidhje të drejtpërdrejtë me fushat e studimit të Mehmet Halimit.

Në këtë mënyrë, poezia nuk e paraqet atë vetëm si figurë të nderuar, por e lidh vlerësimin me natyrën konkrete të punës së tij shkencore. Kjo është e rëndësishme për besueshmërinë e tekstit: homazhi mbështetet në fusha të dokumentuara të veprimtarisë së tij, jo vetëm në epitete lavdëruese.

6. Dimensioni kombëtar dhe kulturor

Në poezi, gjuha shqipe paraqitet si bartëse e përvojës së popullit dhe si një nga themelet e vazhdimësisë kulturore. Vargjet për fjalën e gjyshit, këngën e nënës dhe emrat e trojeve e lidhin studimin shkencor me jetën e përditshme dhe me kujtesën kolektive.

Kjo qasje e thekson një ide të rëndësishme: dokumentimi i të folmeve dhe i trashëgimisë leksikore nuk është vetëm çështje teknike e gjuhësisë. Ai ndihmon gjithashtu në ruajtjen e një pasurie kulturore që mund të humbasë nëse nuk mblidhet, studiohet dhe përcillet.

7. Dimensioni njerëzor dhe mesazhi i autorit

Strofa që fillon me fjalët “Nga unë, Beqir Ismaili”

 e bën të qartë karakterin personal të homazhit. Ajo e vendos marrëdhënien ndërmjet autorit dhe studiuesit në qendër të shprehjes së respektit.

Ky dimension duhet kuptuar si shprehje e vlerësimit intelektual dhe njerëzor, pa i atribuar marrëdhënies hollësi biografike që nuk janë paraqitur në materialin burimor.

Mesazhi përfundimtar është se vlera e një studiuesi matet jo vetëm me numrin e botimeve, por edhe me rëndësinë e punës së tij për dijen, shoqërinë dhe brezat që vijnë.

8. Vlerësimi përfundimtar i poezisë

Poezia për Mehmet Halimin synon të plotësojë portretin akademik me një dimension emocional dhe estetik. Nëse artikulli analizon veprën e tij përmes fakteve biografike, studimeve dhe bibliografisë, poezia e shpreh të njëjtin vlerësim përmes metaforave, ritmit dhe gjuhës së mirënjohjes.

Vlera e saj kryesore qëndron në ndërthurjen e tri perspektivave: studiuesi si kërkues i dijes, gjuha si trashëgimi kombëtare dhe mirënjohja si detyrim ndaj personaliteteve që i shërbejnë kulturës.

Përfundime

Mehmet Halimi përbën një nga figurat më të rëndësishme të albanologjisë shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Vepra e tij e pasur dhe e larmishme shtrihet në fusha të ndryshme të gjuhësisë – dialektologji, onomastikë, leksikologji, kulturë e gjuhës – dhe në fusha të tjera të albanologjisë, si historia e arsimit dhe e kulturës.

Kontributi i tij kryesor qëndron në dokumentimin dhe analizën e të folmeve të Karadakut dhe Anamoravës, të cilat përbëjnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë gjuhësore shqiptare. Përmes punës së tij në terren dhe studimeve të thelluara, ai ka ofruar të dhëna të vyera për fonetikën, fonologjinë, morfologjinë dhe sintaksën e këtyre të folmeve, duke kontribuar në kuptimin e zhvillimit historik të shqipes dhe në ruajtjen e identitetit gjuhësor të shqiptarëve në këto treva.

Përveç kontributit të tij shkencor, Halimi ka luajtur një rol të rëndësishëm në jetën intelektuale, kulturore dhe arsimore të rajonit të tij dhe më gjerë. Përmes veprës “Misionar i arsimit kombëtar” dhe studimeve të tjera mbi historinë e arsimit, ai ka ndriçuar figurat dhe zhvillimet e arsimit shqiptar në Anamoravë, duke kontribuar në ruajtjen e kujtesës kolektive dhe në dokumentimin e historisë së arsimit shqip në Kosovën lindore.

Ndikimi i tij shtrihet edhe në fushën e medias dhe të publicistikës, ku ai ka botuar artikuj dhe studime që kanë kontribuar në përhapjen e njohurive gjuhësore dhe kulturore në një audiencë më të gjerë. Në fushën diplomatike dhe politike, studimet e tij mbi toponiminë dhe autoktoninë e popullsisë shqiptare kanë shërbyer si argumente shkencore për të drejtat historike dhe kulturore të shqiptarëve në rajon.

Në tërësi, figura e Mehmet Halimit përfaqëson modelin e intelektualit të përkushtuar ndaj dijes dhe kërkimit shkencor, një njeri me kulturë të gjerë dhe me një bagazh të jashtëzakonshëm akademik, i cili përmes punës së tij të palodhshme ka lënë gjurmë të pashlyeshme në studimin dhe afirmimin e pasurisë gjuhësore shqiptare. Ai është shembull i një studiuesi që punën shkencore e sheh si mision për ruajtjen dhe zhvillimin e kulturës kombëtare, dhe vepra e tij mbetet një trashëgimi e çmuar për brezat e ardhshëm.

Fjalë kyçe: Mehmet Halimi, Beqir Ismaili, albanologji, gjuhë shqipe, dialektologji, onomastikë, leksikologji, Anamoravë, Karadak, identitet kombëtar, Kosovë, trashëgimi kulturore, poezi përkushtimore.

Referenca:

• Beqir Ismaili: Profesor Dr. Mehmet Halimi, dhe ndikimi i tij në letërsinë shqipe, gazeta egjiptiane “Al-Hayat”, Kajro, 10 tetor 2004.
• Beqir Ismaili: Personalitete të mendimit bashkëkohor shqiptar, Vëllimi 2, f. 308, Alba Press, Kajro, 2008.
• Beqir Ismaili: “Profesor Dr. Mehmet Halimi – Shqiptari që ndriçoi gjuhën shqipe dhe trashëgiminë kulturore”, gazeta “Al-Alam Al-Youm”, Kajro, 2 tetor 2026.
• Biografia dhe Bibliografia zyrtare e Prof. Dr. Mehmet Halimi.