Historia intelektuale dhe kulturore e shqiptarëve në gjysmën e dytë të shekullit XX dhe në fillim të shekullit XXI nuk mund të kuptohet pa figurën e akademik Prof. Dr. Rexhep Qosjes. Ai përfaqëson tipologjinë e intelektualit të angazhuar, ku mendimi shkencor, krijimtaria letrare dhe veprimi qytetar e politik bashkohen në një projekt të vetëm: mbrojtjen e identitetit, dinjitetit dhe të drejtave kombëtare të shqiptarëve, veçanërisht në Kosovë. Ky artikull synon të analizojë ndikimin e shumëanshëm të Rexhep Qosjes në jetën intelektuale, shkencore, kulturore dhe politike shqiptare, duke u mbështetur në biografinë e tij, veprën e gjerë dhe në vlerësimet e artikullit tim të botuar në gazetën egjiptiane Al-Hayat më 12 tetor 2008.
Formimi shkencor dhe konsolidimi akademik
Rexhep Qosja lindi më 1936 në Vuthaj të Malit të Zi, në një mjedis ku ndërgjegjja kombëtare dhe rezistenca kulturore ishin pjesë e përditshmërisë. Arsimin fillor e kreu në vendlindje, ndërsa formimin pedagogjik në Shkollën Normale të Prishtinës. Studimet universitare në Degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe të Fakultetit Filozofik të Prishtinës (1960–1964) shënojnë fillimin e një rruge shkencore që do të ndikonte thellësisht në albanologjinë bashkëkohore.
Specializimi pasuniversitar dhe doktorata në Universitetin e Beogradit, me temën “Asdreni – jeta dhe vepra e tij” (1971), e vendosën Qosjen në radhën e studiuesve seriozë të letërsisë shqipe, të aftë për të ndërtuar analiza historiko-letrare mbi baza metodologjike moderne. Që nga viti 1967 ai lidhi jetën e tij profesionale me Institutin Albanologjik të Prishtinës, institucion të cilin e drejtoi për gati një dekadë (1972–1981), duke e shndërruar në qendër referimi të studimeve shqiptare në Kosovë dhe më gjerë.
Kontributi shkencor dhe letrar
Veprimtaria shkencore e Rexhep Qosjes është e jashtëzakonshme si në shtrirje tematike, ashtu edhe në ndikim. Me mbi tridhjetë libra studimorë, letrarë dhe publicistikë, ai ka ndërtuar një sistem kritik që ndërthur historinë e letërsisë, teorinë letrare dhe analizën kulturore. Vepra monumentale Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi (në tre vëllime) mbetet një nga arritjet më të rëndësishme të historiografisë letrare shqiptare, duke ofruar jo vetëm periodizim, por edhe interpretim të thellë ideor e estetik të romantizmit shqiptar.
Në letërsinë artistike, romane si Vdekja më vjen prej syve të tillë, Nata është dita jonë dhe Bijtë e askujt përfaqësojnë një prozë me ngarkesë të fortë simbolike, ku trauma historike, dhuna politike dhe rezistenca morale e individit shqiptar shndërrohen në strukturë narrative. Letërsia e Qosjes nuk është vetëm akt estetik, por edhe akt dëshmie dhe akuze ndaj padrejtësive historike.
Rexhep Qosja si intelektual i angazhuar kombëtarisht
Siç kam theksuar në artikullin tim të vitit 2008 në Al-Hayat, populli shqiptar në Kosovë nuk arriti lirinë dhe pavarësinë rastësisht, por përmes një brezi intelektualësh që e kuptuan realitetin me seriozitet dhe e përballuan atë me mjete demokratike, kulturore dhe politike. Rexhep Qosja është një nga figurat më përfaqësuese të këtij brezi. Ai luftoi me fjalën, me librin dhe me guximin qytetar, duke e shndërruar mendimin kritik në formë rezistence.
Për shkak të shkrimeve të tij historike dhe politike, ai u konsiderua nga autoritetet serbe si figurë “e rrezikshme”, u përndoq, u arrestua dhe iu konfiskuan dorëshkrime. Megjithatë, kjo nuk e zbehu qëndrimin e tij; përkundrazi, e forcoi rolin e tij si zë i ndërgjegjes kombëtare. Librat Çështja shqiptare – historia dhe politika, Populli i ndaluar dhe Paqja e përgjakshme përbëjnë dokumente intelektuale të një lufte të gjatë për të vërtetën historike dhe për të drejtat e shqiptarëve.
Dimensioni politik dhe diplomatik i veprës së tij
Angazhimi i Rexhep Qosjes nuk mbeti vetëm në sferën akademike. Në periudhën 1998–2000 ai mori pjesë drejtpërdrejt në jetën politike të Kosovës, duke drejtuar një parti politike në një moment historik jashtëzakonisht të ndjeshëm. Ky angazhim nuk ishte shprehje ambicieje personale, por vazhdimësi logjike e një qëndrimi të hershëm: intelektuali nuk mund të qëndrojë neutral përballë padrejtësisë.
Në arenën ndërkombëtare, veprat e tij të përkthyera në frëngjisht, anglisht, gjermanisht dhe gjuhë të tjera e bënë çështjen shqiptare të njohur për opinionin akademik dhe kulturor perëndimor. Kritika e huaj e ka vlerësuar Qosjen si një nga mendjet më të mprehta të Ballkanit, një “arkitekt” të mendimit kritik letrar dhe kombëtar.
Vlerësime të Prof. Dr. Beqir Ismailit për Akademik Prof. Dr. Rexhep Qosjen:
1. Për rolin kombëtar dhe intelektual
“Akademik Prof. Dr. Rexhep Qosja i përket atij brezi intelektualësh që e kuptuan se fjala e lirë, libri dhe mendimi kritik janë forma më të qëndrueshme të rezistencës kombëtare.”
2. Për figurën e intelektualit të angazhuar
“Rexhep Qosja nuk ishte vetëm studiues i letërsisë shqipe, por ndërgjegje e gjallë e saj, sepse ai e lidhi dijen shkencore me përgjegjësinë morale dhe kombëtare.”
3. Për kontributin shkencor
“Me veprën monumentale Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi, Rexhep Qosja ndërtoi një nga sistemet më të plota të interpretimit historiko-letrar në albanologjinë bashkëkohore.”
4. Për përndjekjen dhe qëndrueshmërinë
“Për shkak të shkrimeve të tij historike dhe politike, pushteti serb e konsideroi Rexhep Qosjen një figurë të rrezikshme, sepse fjala e tij demaskonte dhunën dhe gënjeshtrën institucionale.”
5. Për raportin letërsi–politikë
“Në veprën e Rexhep Qosjes, letërsia nuk është arratisje estetike, por akt i vetëdijshëm përballjeje me padrejtësinë historike dhe shtypjen politike.”
6. Për romanin Nata është dita jonë
“Romani Nata është dita jonë është dëshmi artistike se populli shqiptar, edhe në errësirën më të thellë të dhunës, e ruajti identitetin dhe shpresën për liri.”
7. Për guximin intelektual
“Guximi i Rexhep Qosjes që të thotë të vërtetën në çdo rrethanë e bëri atë figurë të domosdoshme për studentët, profesorët dhe gjithë opinionin intelektual shqiptar.”
8. Për dimensionin politik dhe diplomatik
“Angazhimi politik i Rexhep Qosjes nuk ishte devijim nga misioni i tij intelektual, por vazhdimësi logjike e një qëndrimi të ndërtuar mbi parimin e lirisë dhe dinjitetit njerëzor.”
9. Për ndikimin ndërkombëtar
“Përmes veprave të përkthyera në gjuhë të huaja, Rexhep Qosja e bëri çështjen shqiptare pjesë të diskursit akademik evropian dhe botëror.”
10. Për vlerësimin përfundimtar
“Rexhep Qosja mbetet një nga figurat më të rëndësishme të mendimit kritik shqiptar, sepse ai e shndërroi dijen në mjet emancipimi dhe rezistence kombëtare.”
Përfundim
Akademik Prof. Dr. Rexhep Qosja përfaqëson një figurë të rrallë ku bashkohen dijetari, shkrimtari dhe atdhetari. Ndikimi i tij në jetën intelektuale, shkencore, kulturore dhe politike shqiptare është i thellë dhe i qëndrueshëm. Ai i përket atij brezi intelektualësh që nuk e ndanë kurrë dijen nga përgjegjësia morale dhe kombëtare. Vepra e tij mbetet një pasuri e domosdoshme për studimin e letërsisë shqipe, historisë kulturore dhe mendimit politik shqiptar. Historia do ta dëshmojë gjithmonë se Rexhep Qosja ishte dhe mbetet një nga shtyllat kryesore të vetëdijes moderne shqiptare.
Referenca:
- Beqir Ismaili (2008). Akademik Prof. Dr. Rexhep Qosja dhe përpjekjet e tij kombëtare e letrare. Gazeta “Al-Hayat”, Kajro.
- Beqir Ismaili (2008). Personalitete të mendimit bashkëkohor shqiptar, Vëllimi II, Kajro, Egjipt.
- Biografia dhe Bibliografia zyrtare e Akademik Rexhep Qosjes.