Gazeta prestigjioze “El-Arabi El-Youm “në Kajro dhe gazeta “El-Ekhbarya El-Arabya” në Arabinë Saudite publikuan më 2 shkurt një studim të Prof. Dr. Beqir Ismailit mbi figurën e njërit ndër pioniertët e alvanologjisë në Kosovë, Akademik Idriz Ajetit.
Ky studim, i cili vjen si një përditësim i analizës së tij të parë të botuar në Kajro në vitin 2003, ofron një vështrim të ri mbi ndikimin e Akademik Ajetit në fushën e gjuhësisë, në themelimin e institucioneve arsimore e shkencore në Kosovë dhe në integrimin gjuhësor e kulturor të shqiptarëve në hapësirën e tyre gjeografike.
Artikulli trajton me hollësi tri shtyllat ku u mbështet veprimtaria e Ajetit:
- Shkenca si mbrojtje: Si shërbeu studimi i tij mbi shqiptarët e Zarës për të vërtetuar qëndrueshmërinë e gjuhës shqipe.
- Arkitektura institucionale: Roli i tij vendimtar në themelimin e Institutit Albanologjik, Universitetit të Prishtinës dhe drejtimin e Akademisë në vitet e represionit.
- Bashkimi gjuhësor: Prapaskenat e Konsultës së vitit 1968, ku Ajeti vendosi interesin kombëtar mbi dallimet dialektore.
Përmes këtij studimi, Prof. Dr. Beqir Ismaili rikonfirmon se Idriz Ajeti ishte “pasaporta jonë shkencore në botë”. Botimi i sotëm në mediat arabe dëshmon rëndësinë globale të trashëgimisë së Ajetit, duke e portretizuar atë si intelektualin që nuk u thye nga regjimet, por përdori shkencën si mjetin më të fuqishëm për liri dhe afirmim ndërkombëtar.
***
Një Monument i Albanologjisë: Jeta dhe Trashëgimia Intelektuale e Akademik Idriz Ajetit
Autor: Prof. Dr. Beqir Ismaili
Abstrakt
Ky artikull shqyrton profilin poliedrik të Akademik Idriz Ajetit (1917-2019), një prej figurave qendrore të shkencës dhe arsimit në Kosovë. Përmes një analize diakronike të veprimtarisë së tij, studimi nxjerr në pah kontributin e tij në tri rrafshe: shkencor (dialektologjia dhe historia e gjuhës), institucional (themelimi i katedrave dhe instituteve) dhe kombëtar (unifikimi i gjuhës letrare). Duke u bazuar në burime arkivore dhe studime të mëparshme të autorit, ky artikull vlerëson ndikimin e Ajetit në diplomacinë kulturore dhe në afirmimin ndërkombëtar të albanologjisë.
- Hyrje: Një Shekull në Shërbim të Shkencës
Në analet e historisë intelektuale të Kosovës, emri i Prof. Dr. Idriz Ajetit qëndron si një gur themeli. I lindur në një periudhë tranzicionesh të mëdha politike në Tupallë të Jabllanicës (1917), Ajeti jetoi një shekull të plotë, duke u shndërruar në dëshmitar dhe protagonist të rilindjes arsimore dhe shkencore të shqiptarëve në ish-Jugosllavi. Siç u potencua edhe në shkrimin tim të vitit 2003 në Kajro, Ajeti nuk ishte thjesht një akademik; ai ishte një vizionar që kuptoi se mbijetesa e një populli varet nga stabiliteti i gjuhës dhe institucioneve të tij.
- Formimi Akademik: Nga Zagrebi në Beograd
Rrugëtimi i tij arsimor pasqyron etjen për dije në rrethana shpesh armiqësore. Përfundimi i gjimnazit në Shkup (1938) dhe regjistrimi në Fakultetin e Filozofisë në Zagreb shënuan fillimin e një karriere ku romanistika dhe albanologjia do të gërshetoheshin. Lufta e Dytë Botërore ndërpreu studimet e tij, por nuk e shoi vullnetin; ai i përfundoi ato në Beograd në vitin 1949, duke u bërë një nga kuadrot e parë të specializuar që do të merrnin përsipër barrën e arsimimit të gjeneratave të reja në Kosovë.
- Kontributi Shkencor: Tri Boshtet e Kërkimit
Veprimtaria kërkimore e Idriz Ajetit mund të klasifikohet në tri shtylla kryesore, të cilat ridimensionuan albanologjinë:
- Dialektologjia Diakronike: Disertacioni i tij i vitit 1958 mbi “Zhvillimin historik të së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë” mbetet një model metodologjik. Ai analizoi se si një enklavë gjuhësore ruan elemente arkaike, duke hedhur dritë mbi historinë e përgjithshme të shqipes.
- Filologjia e Dokumenteve të Vjetra: Ajeti u mor intensivisht me dokumentet e shkruara me alfabetin arabo-turk (si ato të Tahir Efendi Boshnjakut apo Sheh Maliqit). Kjo punë ishte jetike për të treguar vazhdimësinë kulturore shqiptare edhe nën ndikimet orientale.
- Ballkanologjia dhe Kontaktet Gjuhësore: Duke njohur shkëlqyeshëm gjuhët sllave, ai trajtoi me paanësi shkencore marrëdhëniet shqiptaro-serbe, duke luftuar mitet politike me fakte linguistike.
- Arkitekt i Institucioneve
Ndikimi i Ajetit tejkalon librat; ai ishte “ndërtuesi” i shtëpisë së dijes në Kosovë. Me nismën e tij u hapën:
- Revista “Gjurmime Albanologjike” (1962): Organi i parë i mirëfilltë shkencor.
- Seminari i Kulturës Shqiptare për të Huaj (1974): Një platformë e jashtëzakonshme e diplomacisë kulturore që solli albanologët botërorë në Prishtinë.
- Universiteti i Prishtinës: Si Rektor (1973-1975) dhe Dekan, ai vendosi standardet akademike që do të konkurronin me qendrat evropiane.
- Roli në Unifikimin e Gjuhës: Kongresi i Drejtshkrimit (1972)
Ndoshta kontributi më i madh “politik” dhe kombëtar i Ajetit ishte vizioni i tij për një gjuhë letrare unike. Ai ishte iniciator i Konsultës Gjuhësore të Prishtinës (1968), ku u vendos që shqiptarët në Jugosllavi të adoptonin standardin e përbashkët. Kjo ishte një lëvizje diplomatike mjeshtërore që bashkoi kombëtarisht shqiptarët përmes shkronjave, përtej kufijve politikë.
- Bibliografia si Dëshmi e Erozionit të Padijes
Lista e veprave të tij, nga “Hymje në historinë e gjuhës shqipe” (1963) e deri te “Veprat” e tij të mbledhura në shumë vëllime nga ASHAK, përbën një enciklopedi të gjallë. Ai shkroi tekste për shkollat fillore e deri te studimet etimologjike krahasuese, duke mbuluar çdo boshllëk arsimor që kishte populli i tij.
- Një Trashëgimi për Shekujt e Ardhshëm
Akademik Idriz Ajeti mbylli sytë në moshën 102-vjeçare, por la pas një Kosovë me akademi, universitet dhe një gjuhë të konsoliduar. Siç shkruaja në artikullin tim të vitit 2003, ai delte mbi përpjekjet sipërfaqësore të kolegëve të huaj sepse e njihte gjuhën nga brenda, si shpirt dhe si strukturë. Ai mbetet një shembull kolosal i intelektualit që nuk u thye nga regjimet, por përdori shkencën si mjet çlirimi.
Idriz Ajeti: Arkitekti i Albanologjisë dhe Lideri i Mendimit Intelektual në Kosovë
(Bazuar në studimin e Prof. Dr. Beqir Ismailit botuar në gazetën egjiptiane “Al-Hayat”, Kajro, 2003, dhe zgjeruar me të dhëna biografike e bibliografike)
- Gjurmimi i Rrënjëve: Studimi mbi Shqiptarët e Zarës
Një nga kontributet më monumentale të Idriz Ajetit në shkencën e gjuhësisë është pa dyshim disertacioni i tij i doktoratës, “Zhvillimi historik i së folmes gege të shqiptarëve të Zarës së Dalmacisë” (1958). Ky studim nuk ishte thjesht një detyrë akademike, por një mision për të shpëtuar nga harresa një “ishull” gjuhësor që po shkonte drejt asimilimit.
Ajeti aplikoi një metodologji rigoroze diakronike, duke analizuar se si ky dialekt, i izoluar nga trungu amë që nga shekulli XVIII, kishte ruajtur tipare arkaike të gegërishtes veriore, ndërkohë që kishte pësuar ndikime nga venetishtja dhe serbokroatishtja. Ky punim shërbeu si laborator për të kuptuar elasticitetin e gjuhës shqipe. Përmes këtij studimi, Ajeti vërtetoi se shqipja zotëron një strukturë të brendshme tejet të fortë, e cila mund t’u rezistojë shekujve të izolimit. Ky libër mbetet edhe sot një tekst bazë në universitetet evropiane ku studiohet ballkanologjia.
- Udhëheqja e Akademisë: Mburoja Intelektuale e Kosovës
Në rrafshin institucional, figura e Idriz Ajetit arriti kulmin me zgjedhjen e tij si Kryetar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës (ASHAK) në dy periudha kritike: 1979–1981 dhe 1996–1999.
Gjatë mandatit të tij të dytë (1996–1999), në kohën kur Kosova ndodhej nën rrethim dhe represion të egër, Ajeti e ktheu Akademinë në një kështjellë të rezistencës paqësore dhe shkencore. Nën udhëheqjen e tij, ASHAK nuk u mbyll, por vazhdoi të prodhonte dije, duke dëshmuar para botës autoktoninë dhe të drejtën historike të shqiptarëve. Ai luajti një rol prej diplomati të heshtur, duke mbajtur komunikimin me akademitë simotra në Evropë, duke argumentuar me fakte shkencore kundër propagandës që mohonte identitetin shqiptar në Kosovë.
III. Konsulta Gjuhësore e Prishtinës (1968): Akti i Bashkimit Kombëtar
Nuk mund të kuptohet ndikimi i Ajetit pa përmendur vitin 1968. Si një nga organizatorët kryesorë të Konsultës Gjuhësore të Prishtinës, ai ishte njeriu që kuptoi se “një komb ka nevojë për një gjuhë”. Ai mbrojti idenë se, pavarësisht dallimeve dialektore, shqiptarët në Jugosllavi duhet të adoptonin standardin e unifikuar (mbi bazën e toskërishtes), ashtu siç po ndodhte në Shqipëri. Ky ishte një akt i lartë patriotik që parandaloi krijimin e një “shqipeje jugosllave” dhe çimentoi unitetin shpirtëror të kombit.
- Trashëgimia Intelektuale dhe Diplomatike
Idriz Ajeti ishte i pari që trajtoi dokumentet e vjetra shqipe të shkruara me alfabete orientale, duke i nxjerrë ato nga arkivat e pluhurosura dhe duke i prezantuar si pjesë të pandarë të kulturës sonë. Ai ishte gjithashtu një korrigjues i palodhur i gabimeve të albanologëve të huaj. Me urtësi dhe pa arrogancë, ai u tregonte atyre se ku interpretimi i tyre mbi shqipen çaloja, duke u bazuar në njohjen e tij intuitive dhe shkencore të dialekteve.
Përmbledhje e Kontributeve Kryesore:
Gjuhësi: Standardizimi i gjuhës shqipe dhe dialektologjia historike.
Arsim: Themelues i Katedrës së Albanologjisë dhe Rektor i UP-së.
Institucione: Drejtor i Institutit Albanologjik dhe Kryetar i ASHAK.
Diplomaci: Prezantimi i albanologjisë në qendrat botërore (Vjenë, Berlin, Ankara).
- Përfundim
Siç e kam theksuar në artikullin tim në gazetën egjiptiane “Al-Hayat”, Idriz Ajeti nuk ishte vetëm një njeri i librave, por një njeri i veprimeve. Ai lindi në një fshat të vogël për t’u bërë figura qendrore e një kombi. Jeta e tij, që përfshiu më shumë se një shekull, është pasqyra e përpjekjeve të Kosovës për liri, dije dhe dinjitet. Ai mbetet “Pararendësi”, ashtu siç titullohet edhe një nga veprat e tij të fundit, një dritë udhëheqëse për të gjithë studiuesit e ardhshëm që duan ta shohin shqipen jo vetëm si mjet komunikimi, por si monument të historisë.
Aforizma dhe Maksimat e Akademik Idriz Ajetit: Filozofia e një Jete në Shërbim të Shkencës
Thëniet e Akademik Idriz Ajetit nuk janë thjesht konstatime gjuhësore, por përfaqësojnë një përmbledhje të përvojës shekullore në ballafaqim me sfidat e identitetit dhe mbijetesës kombëtare. Secila prej tyre ka lindur në çaste kthese historike: nga sallat e mbushura të Konsultës së Prishtinës në vitin 1968, ku vendosej fati i njësimit të gjuhës, e deri te korridoret e heshtura të Akademisë gjatë viteve të rënda të okupimit, kur fjala e matur shkencore shërbente si akti më i lartë i rezistencës.
Ato pasqyrojnë një ekuilibër unik mes studiuesit rigoroz, që kërkon të vërtetën në rrënjët e fjalës, dhe intelektualit vizionar, që e sheh gjuhën si mburojën e fundit të një populli. Për Ajetin, shkenca e albanologjisë nuk ishte një qëllim në vete, por një mjet për të dëshmuar qytetërimin dhe autoktoninë shqiptare në kontekstin ballkanik dhe evropian. Në rreshtat e mëposhtëm, mendimi i tij shpërfaqet si një testament që fton brezat e rinj për punë të palodhur, përulësi ndaj dijes dhe dashuri të pakushtëzuar për gjuhën amtare.
- Mbi rëndësinë e Gjuhës Standarde (Bashkimi Kombëtar)
“Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, ajo është qenësia e një kombi. Pa një gjuhë të njësuar, ne mbetemi ishuj të izoluar; me të, ne jemi një kontinent shpirtëror i pathyeshëm.”
(Nga fjalimi në Konsultën Gjuhësore të Prishtinës, 1968)
- Mbi metodologjinë shkencore (Puna e Palodhur)
“Shkenca nuk pranon rrugë të shkurtra. Çdo fjalë, çdo prapashtesë dhe çdo tingull i shqipes mbart në vete shekuj histori që presin të deshifrohen me durim e përulësi.”
- Mbi autoktoninë dhe trashëgiminë
“Gjurmët e shqipes në Ballkan nuk janë thjesht shënime gjuhësore, ato janë tapi të gjalla të lashtësisë sonë në këto troje. Ne nuk kemi nevojë të shpikim histori, ne thjesht duhet ta lexojmë drejt atë që na lanë të parët.”
- Mbi misionin e Intelektualit
“Intelektuali ka një detyrë të dyfishtë: të ndriçojë mendjet përmes dijes dhe të mbrojë dinjitetin e popullit të tij kur rrethanat politike tentojnë ta shuajnë atë.”
- Mbi Dialektin e Zarës (Simbolika e Mbijetesës)
“Arbanasit e Zarës na mësuan se edhe në rrethim të plotë, gjuha amtare mund të mbijetojë nëse ruhet si gjëja më e shtrenjtë në gjirin e familjes dhe shpirtin e individit.”
Reflektime mbi një Gjigant: Çfarë thotë Prof. Dr. Beqir Ismaili për Idriz Ajetin
Në shkrimet e tij, e veçanërisht në artikullin historik të botuar në gazetën egjiptiane Al-Hayat në vitin 2003, Prof. Dr. Beqir Ismaili e portretizon Akademik Idriz Ajetin si një “institucion brenda një njeriu”. Vlerësimet e tij shkojnë përtej analizës së thjeshtë gjuhësore; ai e sheh Ajetin si një mbrojtës të qytetërimit shqiptar dhe një urë lidhëse mes dijes kombëtare dhe asaj botërore. Më poshtë janë disa nga vlerësimet më domethënëse të Prof. Dr. Beqir Ismailit për kolosin e albanologjisë:
- Mbi mprehtësinë shkencore dhe origjinalitetin:
“Dallimi thelbësor mes Idriz Ajetit dhe studiuesve të huaj që merren me albanologjinë, qëndron në thellësinë e depërtimit. Ndërsa të huajt shpesh mbeten në periferi të problemeve gjuhësore, Dr. Idrizi zhytet në palcën e problemit, duke e shpjeguar gjuhën tonë jo vetëm si strukturë, por si shpirt e histori.”
- Mbi rolin e tij si udhërrëfyes i kombit:
“Akademik Ajeti nuk mjaftohej me titujt; ai ishte njeriu që i dha dorë shkencës shqiptare në Kosovë kur ajo ishte në rrezik të mbetej në errësirë. Ai ishte pararendësi që hapi rrugët e kulturës dhe dritës për brezat e tërë intelektualësh.”
- Mbi unifikimin e gjuhës si akt diplomatik:
“Vizioni i Idriz Ajetit për gjuhën e njësuar ishte një akt i lartë diplomacie kombëtare. Ai e kuptoi se pa një alfabet dhe një standard të përbashkët, shqiptarët e Kosovës do të ishin të ndarë shpirtërisht nga trungu i tyre. Ai e bëri gjuhën mburojë të unitetit.”
- Mbi rëndësinë ndërkombëtare:
“Emri i Idriz Ajetit është pasaporta jonë shkencore në botë. Përmes punës së tij, Prishtina u shndërrua në një qendër të rëndësishme albanologjike, duke e detyruar shkencën evropiane dhe ballkanike të respektojë zërin e studiuesit shqiptar.”
- Mbi karakterin e tij njerëzor dhe profesional:
“Idriz Ajeti ishte i pajisur me një durim prej asketi dhe një inteligjencë prej gjeniu. Ai korrigjoi gabimet e gjeneratave të studiuesve të huaj me përulësi, por me saktësinë e patundshme të njeriut që e njeh gjuhën e tij amtare deri në qelizë.”
Përfundimi: Një Monument i Gjallë i Rilindjes së Dytë Intelektuale
Trashëgimia e Akademik Idriz Ajetit nuk mund të matet thjesht me numrin e faqeve të shkruara apo me dekadat e kaluara në katedra. Ai përfaqëson një fenomen unik në historinë moderne të Kosovës: shkrirjen e shkencëtarit rigoroz me liderin institucional dhe diplomatin e kulturës. Ndikimi i tij shtrihet në pesë rrafshe kryesore që formësuan fizionominë e sotme të shoqërisë sonë:
- Në rrafshin intelektual dhe shkencor: Ai e shndërroi albanologjinë nga një disiplinë përshkruese në një shkencë moderne krahasuese, duke vendosur standarde të reja në studimin e historisë së gjuhës dhe dialektologjisë.
- Në rrafshin kulturor: Përmes unifikimit të gjuhës, Ajeti ndërtoi urën shpirtërore më të fuqishme mes shqiptarëve të Kosovës dhe trungut amë, duke mbrojtur identitetin tonë nga fragmentimi dhe asimilimi.
- Në rrafshin institucional: Ai ishte arkitekti i institucioneve tona më të larta të dijes. Pa vizionin e tij, Universiteti i Prishtinës dhe Akademia e Shkencave nuk do të kishin autoritetin dhe qëndrueshmërinë që treguan në kohët më të vështira.
- Në rrafshin politik dhe diplomatik: Pa qenë kurrë një politikan i karrierës, ai ushtroi një diplomaci shkencore të jashtëzakonshme. Përmes Seminarit të Kulturës Shqiptare për të Huaj, ai e bëri Kosovën një pikëtakimi ndërkombëtar, duke e nxjerrë të vërtetën tonë jashtë kufijve të izolimit jugosllav.
Idriz Ajeti e mbylli shekullin e tij të jetës duke na lënë pas një amanet të qartë: që liria e një populli fillon te liria e fjalës dhe integriteti i shkencës. Ai mbetet një “Pararendës” i përjetshëm, figura që na mësoi se si të jemi evropianë përmes kultivimit të rrënjëve tona. Artikulli i Profesor Dr. Beqir Ismailit, i botuar fillimisht në zemër të Lindjes së Mesme, shërben si një dëshmi se rrezatimi i Ajetit i kaloi kufijtë e Ballkanit, duke u bërë pjesë e trashëgimisë botërore të mendimit njerëzor.
Referenca:
- Beqir Ismaili: Nga personalitetet e mendimtarëve të shquar në Kosovë, Prof. Dr. Idriz Ajeti – Jeta e tij shkencore dhe veprimtaria intelektuale. Gazeta egjiptiane “Al-Hayat”, Kajro, 2003.
- Beqir Ismaili: Personalitete të mendimit bashkëkohor shqiptar, Vëllimi I, fq. 154, Kajro, 2005.
- Biografia dhe Bibliografia zyrtare e Prof. Dr. Idriz Ajetit.