Nga: Prof. Dr. Beqir Ismaili
(Publikuar fillimisht në revistën “Azhar al-Harf”, Egjipt, 18 janar 2026)
Më shumë se dy dekada pas vështrimit të parë mbi aktivitetin e Prof. Dr. Isak Shemës në gazetën “Al-Hayat” të Kajros, ky studim i ri vjen si një analizë gjithëpërfshirëse e një rrugëtimi intelektual gjashtë-dekador. Prof. Dr. Isak Shema nuk është thjesht një profesor i letërsisë; ai është një “monografi e gjallë” e zhvillimit të studimeve shqiptare.
Ky artikull eksploron rolin e Shemës si një “intelektual organik” i cili, përmes rrugëtimit nga Vitia në universitetet më prestigjioze evropiane si Sorbona, arriti të modernizojë albanologjinë dhe ta integrojë atë në dialogun ndërkulturor. Përmes studimeve themelore mbi metodologjinë shkencore, historiografinë letrare dhe diasporën historike (arbëreshët e Zarës), Shema mbetet një “monark i padukshëm” i mendimit shqiptar—një autoritet që rrjedh nga rigoroziteti i metodës dhe qëndrueshmëria e përkushtimit.
Abstrakt
Më parë kam shkruar dhe diskutuar për personalitetin dhe aktivitetet e Prof. Dr. Isak Shemës në gazetën egjiptiane Al-Hayat (Kajro), më 11 prill 2004, në artikullin me titull: “Një nga mendimtarët e shquar të Kosovës: Isak Shema dhe përpjekjet e tij intelektuale, shkencore dhe letrare”. Ky studim përbën një zgjerim dhe thellim të mëtejshëm të atij vështrimi fillestar, duke synuar një përmbledhje më gjithëpërfshirëse të aktivitetit të tij shkencor, akademik dhe kulturor, si dhe një vlerësim të kontributeve të tij më të fundit në fushën e albanologjisë bashkëkohore.
Ky artikull synon të ofrojë një analizë gjithëpërfshirëse të jetës, veprimtarisë dhe ndikimit të Prof. Dr. Isak Shemës, një nga figurat më shumëdimensionale dhe mbajtëse të albanologjisë dhe të jetës intelektuale shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Nëpërmjet një metodologjie që ndërthur biografinë, analizën bibliografike, studimin e kontekstit historik dhe vlerësimin kritik të kontributeve, artikulli argumenton se Shema përfaqëson një «monografi të gjallë» të zhvillimit të studimeve shqiptare, ku arsimi, kërkimi shkencor, angazhimi politik-diplomatik dhe misioni kulturor janë të pazgjidhshmëm të lidhur. Nga punimet e hershme mbi Sterjo Spassen dhe Migjenin, deri te monografitë mbi Josip Relën dhe Faik Konicën, dhe nga angazhimi i pandërprerë në reformimin e arsimit universitar deri te puna pionier për arbëreshët e Zarës, vepra e Shemës shënon një kalim nga një albanologji e fokusuar në identitetin kombëtar të përkohshëm, drejt një albanologjie evropiane dhe bashkëkohore, të hapur ndaj dialogut ndërkulturor.
Ky studim nënvizon rolin e Shemës si një “intelektual organic” i kombit shqiptar, si një ndërmjetësues kulturor në skenën ndërkombëtare dhe si një mentor gjenerativ që ka formuar disa breza studiuesish. Në fund, artikulli konkludon se trashëgimia e Prof. Dr. Isak Shemës qëndron jo vetëm në volumet e botuara, por në modelin e një jetë të përkushtuar plotësisht ndaj shkencës, arsimit dhe përparimit të komunitetit.
Hyrje: Konteksti dhe Rëndësia e një Figuraje Polifonike
Studimi i eliteve intelektuale shqiptare të periudhës së pasluftës, sidomos në kontekstin kompleks të Kosovës nën regjimin jugosllav dhe në tranzicionin e saj drejt pavarësisë, paraqet një fushë të pasur por ende të pamjaftueshme të hulumtuar. Brenda këtij panorame, figura e Prof. Dr. Isak Shemës (lindur më 1940) dallon si një rast studimi jashtëzakonisht ilustrues dhe kompleks. Karriera e tij, që zgjat gjashtë dekada, reflekton jo vetëm evolucionin personal të një studiuesi, por edhe udhëtimet, sfidat dhe arritjet e studimeve shqiptare në përgjithësi. Ai nuk është thjesht një “profesor i letërsisë”; ai është një historian i ideve letrare, një metodolog i punës shkencore, një reformator arsimor, një diplomat i fshehtë i kulturës, një kërkues i palodhur i diasporës historike (arbëreshëve) dhe një arkivist i pasionuar i trashëgimisë shkrimtare.
Qëllimi i këtij artikulli është të ofrojë një analizë kritike dhe sistematike të kontributeve shumëdimensionale të Isak Shemës. Ne do të ndjekim rrugën e tij intelektuale nga formatet e hershme deri te pjekuria akademike, duke identifikuar fokat kryesore të interesit të tij shkencor dhe metodat e punës. Më pas, do të analizojmë thellësisht veprën e tij shkencore, duke veçuar disa prej monografive dhe studimeve kryesore. Një seksion i veçantë i kushtohet rolit të tij si pedagog dhe reformator në sistemin e arsimit të lartë, ndërsa një tjetër eksploron angazhimin e tij jashtë akademiave: në fushën e politikave kulturore, diplomatisë së butë dhe përfaqësimit të shqiptarëve në forume ndërkombëtare. Së fundi, do të vlerësojmë ndikimin e tij formativ si mentor dhe figurë publike, duke e pozicionuar atë brenda një tradite më të gjerë të intelektualëve shqiptarë. Burimet kryesore për këtë studim janë bibliografia e gjerë e Shemës, duke përfshirë botimet e fundit deri në vitin 2025, si dhe dëshmitë e aktiviteteve të tij të panumërta në konferenca dhe manifestime kulturore.
Pyetja kërkimore qendrore është: Si ka ndërtuar dhe realizuar Isak Shema rolin e një albanologu të plotë në kushte historike dhe politike të ndryshueshme, dhe çfarë lloj trashëgimie intelektuale ka lënë ai për studimet shqiptare dhe identitetin kulturor?
- Rrugëtimi Intelektual: Nga Vitia në Universitetin Evropian
Jeta e Isak Shemës është, në vetvete, një kronikë e ndjeshme e historisë së shkollimit shqiptar në Kosovë. Lindur në 1940 në Beguncë të Vitisë, ai i përket gjeneratës së parë që arriti të krijojë një karrierë të plotë akademike brenda sistemit universitar në gjuhën amtare, përkundër kushteve shumë herë kufizuese të kohës. Rrugëtimi i tij arsimor është tregues:
- Faza e formimit (1950-1964): Ai përfundon Shkollën Normale të Prishtinës (1959), duke marrë kështu një profil klasik mësuesor. Më pas, ai është pjese e “gjeneratës së pare” të studentëve të Fakultetit Filozofik të Prishtinës (tani Fakulteti i Filologjisë), ku diplomon në 1964 në Degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe. Ky moment është historik: për herë të parë, një brez i tërë po formohej në vend për të studiuar gjuhën dhe letërsinë e tyre në një institucion të lartë. Kjo i dha Shemës një ndjenjë të thellë të përgjegjësisë për të ndërtuar një traditë shkencore vendase.
- Specializimi dhe masterimi (1965-1968): Një hap strategjik dhe formativ ishte vazhdimi i studimeve postuniversitare në Universitetin e Beogradit (1965-1967). Kjo jo vetëm që i dha atij akses në metodologji dhe burime më të gjera ballkanike dhe evropiane, por e vendosi atë në një dialog kritik me qendrën akademike të atëhershme. Teza e magjistraturës (1968) me titull “Pikëpamjet sociale në veprën letrare të Sterjo Spasses” tregon një qasje të hershme sociologjike-marksiste, tipike për diskursin akademik të kohës, por e fokusuar tek një autor shqiptar nga Maqedonia, duke treguar tashmë interesin për unitetin e letërsisë shqipe përtej kufijve.
- Konsolidimi akademik dhe doktoratura (1968-1999): Pasi u pranua si asistent në Alma Mater të tij (1968), karriera e tij akademike përputhet me zhvillimin e degëve albanologjike në Prishtinë. Ai kalon nëpër të gjitha shkallët: ligjërues (1971/72), profesor i përparuar (2001) dhe më në fund profesor ordinar. Një moment kyç është mbrojtja e doktoratës në 1999 me temën “Jeta dhe krijimtaria letrare e Josip Relës”. Fakti që doktorata u mbrojt në vitin e luftës dhe menjëherë pas saj, në një universitet në proces rilindjeje, i jep një dimension simbolik shtesë këtij pjese të rrugëtimit të tij: kërkimi shkencor vazhdon përkundër gjithçka.
- Evropianizimi i vazhdueshëm: Një karakteristikë dalluese e biografisë së Shemës është prania e vazhdueshme në qendra akademike evropiane. Lista e universiteteve ku ka qëndruar për qëllime studimi ose ligjërata është imponuese: Paris (Sorbona, Paris 8), Beograd, Tiranë, Gjenevë, Lozanë, Bruksel, Sankt Petersburg, Zyrih, Vjenë, Roma, etj. Kjo nuk ishte thjesht “vizitë”, por një proces i qëndrueshëm i të nxënit, krahasimit dhe ndërmjetësimit. Ai studionte programet, metodologjitë dhe funksionimin e institucioneve evropiane me qëllim të qartë për të modernizuar modelin vendas. Këto udhëtime e transformuan atë nga një studiues lokal në një intelektual me një vizion evropian të gjerë.
Ky rrugëtim tregon një dinamikë të rëndësishme: një rrënjësim të thellë në realitetin dhe nevojat e komunitetit shkencor shqiptar në Kosovë, i kombinuar me një hapje sistematike dhe kurioze ndaj botës. Ky “dilemizëm i menduar” do të bëhet një nga shenjat e tij.
- Kontributet Shkencore Kryesore: Një Projekt Enciklopedik
Vepra shkencore e Isak Shemës është e gjerë, e sistemuar dhe e drejtuar nga disa fije kryesore që ndërthuren. Mund të grupohet në këto fusha të mëdha:
2.1. Historiografia dhe Kritika Letrare: Ndërtimi i një Panorame
Puna e Shemës në historinë dhe kritikën e letërsisë shqipe është themelore. Ai nuk është thjesht një komentator, por një hartograf që përpiqet të kapë dhe të sistemojë rrjedhat e letërsisë kombëtare.
- Monografitë mbi figurat themelore: Puna e tij mbi Sterjo Spasse (nga magjistratura e deri te monografia e plotë e 2019-s) dhe mbi Josip Relën (doktorata dhe monografitë e shumta, përfshirë edhe në gjuhën kroate) përfaqësojnë studime thellësisht dokumentare dhe analitike. Ai i trajton këta autore jo si figura të izoluara, por si pjesë të një mosaiku më të gjerë letrar. Studimi i tij mbi Faik Konicën (veçanërisht periudhën e Brukselit) dhe më vonë mbi Ismail Kadaren (veçanërisht pas çmimit Booker) tregon një interes të vendosur për dimensionin ndërkombëtar të letërsisë shqipe.
- Sintetizimet panoramike: Vepra të tilla si “Letërsia shqiptare e shekullit XX” (2005) dhe “Studime letrare” (2008) synojnë të ofrojnë një pasqyrë të gjerë. Ai merret me çështje të ndërlikuara si periodizimi (një temë që e ka ndjekur që në vitet ’70), lëvizjet letrare (romantizmi, avangarda, realizmi socialist, modernizmi) dhe metodologjitë e studimit (sociologjia e letërsisë, analiza e tekstit). Punimi i tij “Shekujt letrarë të letërsisë shqiptare” (2004) është një përpjekje për të integruar letërsinë shqipe në kategoritë historike të përgjithshme evropiane.
- Vlerësimi kritik: Në vepra si “Vlerësime të letërsisë shqiptare” (1996) dhe “Identitet letrar” (I & II, 2015-2016), Shema shfaq një qasje balancuese. Ai shmang ekstremet e kritikës ideologjike të mëparshme dhe të admirimit acrit, duke kërkuar të kuptojë veprën në kontekstin e saj historik dhe artistik. Ai është i interesuar për identitetin letrar si një ndërtim dinamik dhe kompleks.
2.2. Metodologjia e Kërkimit Shkencor: Disiplina e Mendimit
Kjo është ndoshta kontributi më unik dhe me ndikimin më të drejtpërdrejtë të Shemës. Teksti i tij “Metodologji dhe teknikë e punës shkencore” (2004, dhe përsëritur në versione të ndryshme) është bërë një manual i pazëvendësueshëm për gjenerata studentësh dhe kandidatësh shkencorë në Kosovë dhe përtej. Vlera e kësaj pjese nuk qëndron vetëm në rregullat formale të citimit, por në promovimin e një kulture rigoroze të kërkimit: kërkimi i burimeve primare, ndërtimi logjik i argumentit, qartësia e shprehjes, etika shkencore. Duke e paraqitur këtë disciplinë, Shema ka luftuar kundër amatorializmit dhe ka ndihmuar në ngritjen e standardeve akademike. Ky angazhim shfaqet në të gjitha ligjëratat e tij në këtë lëndë, si dhe në rolin e tij si mentor për shumë teza magjistrature dhe doktorature.
2.3. Studimet mbi Arbëreshët e Zarës: Një Kapitull i Ri në Albanologji
Në dekadën e fundit, një pjesë e madhe e energjisë kërkimore të Shemës i është kushtuar arbëreshëve të Zarës në Kroaci. Libri i fundit “Arbëneshët e Zarës – Shqiptarët e Zarës” (2024) dhe aktiviteti i gjerë promovues rreth tij (përfshirë përurimin e planifikuar për 2025 në Zarë) përfaqësojnë kulmin e një përqendrimi të gjatë. Ky interes nuk është thjesht antikvar. Shema e sheh studimin e kësaj bashkësie të vogël, por rezistente, si:
- Një kontribut në historiografinë shqiptare, duke dokumentuar një prani të vazhdueshme dhe të larmishme kulturore jashtë territoreve etnike tradicionale.
- Një model i ruajtjes së identitetit përmes gjuhës (e folme specifike), fesë (Zonja e Loretos) dhe traditave.
- Një ujëvarë për dialogun ndërkulturor midis shqiptarëve dhe kroativëve.
- Një dëshmi e pasurisë së trashëgimisë shkrimtare arbëreshe, të përfaqësuar nga figura si Josip Rela.
Puna e Shemës në këtë fushë e lidh atë me traditën e madhe të studiuesve shqiptarë të diasporës (Arbëreshe dhe Arvanitashe) dhe e vendos atë si një ndërmjetësues kryesor midis Shqipërisë/Kosovës dhe kësaj komuniteti.
2.4. Bibliografitë dhe Përgatitja e Botimeve: Shërbimi ndaj Komunitetit Shkencor
Që nga bashkëpunimi me Ibrahim Rugovën për “Bibliografinë e kritikës letrare shqiptare 1944-1974” (1976), Shema ka kuptuar rëndësinë e punës bibliografike dhe redaktuese për bazën e çdo kërkimi serioz. Përgatitja e veprave të plota të figurave si Latif Berisha, Hasan Mekuli, Shime Deshpali, ose botimet memoriale për Aleksandër Stipçeviqin dhe Idriz Ajetin, është një shërbim i pazbuluar por thelbësor. Kjo punë kërkon njohuri të thella, kujdes ekstrem dhe një ndjenjë të lartë të përgjegjësisë ndaj trashëgimisë. Nëpërmjet kësaj veprimtarie, Shema ka ndihmuar në ruajtjen dhe sistemimin e arkivit kulturor shqiptar.
- Pedagogu dhe Reformatori: Ndërtimi i Sistemit Universitar
Roli i Isak Shemës si pedagog dhe administrator arsimor është po aq i rëndësishëm sa ai i studiuesit. Karriera e tij mësimdhënëse është një pasqyrë e zhvillimit të arsimit të lartë shqiptar në Kosovë.
- Ligjëruesi i gjithanshëm: Ai ka mësuar praktikisht të gjitha lëndët kryesore të studimit të letërsisë: Histori e letërsisë shqipe, Letërsi e sotme shqipe, Proza, Drama, Sociologji e letërsisë, Metodologji, etj. Kjo tregon një zotërim të gjërë të fushës dhe aftësinë për të trajtuar kurse të ndryshme nivelesh (bachelor, master).
- Hartues i kurrikulave: Shema ka qenë aktivisht i përfshirë në hartimin e planeve dhe programeve funksionale për studimet universitare dhe postuniversitare. Përvoja e tij e gjerë evropiane i ka mundësuar të fusë parime modernizimi dhe harmonizimi me standardet ndërkombëtare në programet vendase.
- Angazhimi në universitetet private: Veprimtaria e tij në institucione si Universum, Iliria, AAB dhe Wisdom (në Tiranë) tregon një qasje pragmatike dhe përparimtare. Ai e kuptoi rëndësinë e sektorit privat në diversifikimin e ofertës arsimore dhe në kapjen e nevojave të reja të tregut. Kjo gjithashtu tregon fleksibilitet dhe gatishmëri për të kontribuar në ekosisteme të ndryshme arsimore.
- Mentoria dhe formimi i brezave: Si mentor për shumë kandidatë dhe si anëtar i komisioneve të shumta të doktoraturës dhe magjistraturës, Shema ka ndikuar direkt në formimin e elitës intelektuale të re të Kosovës. Ai ka transmetuar jo vetëm njohuri, por edhe etikën e punës, respektin për burimet dhe angazhimin ndaj shkencës.
Në kuptimin më të gjerë, Shema ka qenë një reformator i qetë. Në vend të manifestohe radikale, ai ka vepruar nga brenda sistemit, duke përmirësuar kurrikulat, duke prezantuar metoda të reja, duke krijuar materiale mësimore dhe duke formuar studiuesit e rinj. Ndikimi i tij në” ekologjinë” e arsimit të lartë filologjik në Kosovë është i matshëm dhe i qëndrueshëm.
- Intelektuali Publik dhe Ndërmjetësuesi Kulturor
Isak Shema nuk ka qëndruar kurrë i mbyllur në kullën e fildisht të akademisë. Jeta e tij është e mbushur me angazhime që e kalojnë kufijtë e fakultetit, duke e pozicionuar atë si një intelektual publik dhe një ndërmjetësues kulturor.
- Debati publik dhe mediat: Që në vitet ’60, ai ka shkruar në shtyp (Rilindja, Jeta e Re, Fjala, Bujku) për çështje të ndryshme: nga diskutimet rreth drejtshkrimit të shqipes dhe arsimit kombëtar, deri te komentet mbi zhvillimet letrare dhe politikat kulturore. Ai ka marrë pjesë në debate televizive dhe ato radiofonike, duke u shprehur për harmonizimin e qëndrimeve, reformën e arsimit dhe nevojën për një Kongres Arsimor Kombëtar.
- Diplomacia e Butë dhe Përfaqësimi Ndërkombëtar: Numri i madh i kumtesave në kongrese ndërkombëtare të studimeve të Europës Juglindore (në Paris, Athinë, Bukuresht, Sofje, Ankarë, Tiranë, etj.) nuk është thjesht një listë imresive. Këto janë akte diplomatike kulturore. Duke prezantuar letërsinë, kulturën dhe çështjet shqiptare në forume shkencore prestigjioze ndërkombëtare, Shema ka punuar për të “futur hartën shqiptare në hartën intelektuale të Evropës”. Për shembull, kumtesa e tij në Paris mbi Faik Konicën (2009) ose ajo mbi imazhin e Kosovës në romanet e Kadaresë (2013) kanë qenë momente të rëndësishme për njohjen ndërkombëtare.
- Lidhja me Diasporën dhe Komunitetet: Aktiviteti i tij intensiv në Zarë, Zagrebi, Preshevë, Medvegjë dhe në mbledhjet e shqiptarëve në mërgatë (p.sh., në Gjermani) tregon një ndjenjë të thellë të përgjegjësisë ndaj komunitetit të gjerë shqiptar. Ai nuk e sheh shkencën si një qëllim në vetvete, por si një mjet për të lidhur, për të fuqizuar dhe për të kremtuar identitetin e përbashkët. Organizimi i përurimeve të librave në Zarë ose kumtesat në manifestimet e arbëreshëve janë veprime që forcojnë lidhjet kulturore transnacionale.
- Angazhimi Politik i Mprehtë, por jo Partiak: Në vitet ’80 dhe ’90, shkrimet dhe fjalimet e Shemës tregojnë një angazhim të mprehtë për çështjen kombëtare, veçanërisht për të drejtat arsimore dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë. Megjithatë, ai duket se ka shmangur anëtarësimin e drejtpërdrejtë partiak, duke zgjedhur të qëndrojë në rolin e intelektualit të pavarur që komenton dhe kërkon zgjidhje nga një perspektivë shkencore dhe kombëtare. Kjo i ka dhënë autoritetin e tij një cilësi transpartiake.
Në këtë kuptim, Shema i përgjigjet pjesërisht modelit të intelektualit organik të Antonio Gramscit: një intelektual që lind nga dhe punon për një grup/komunitet të caktuar (kombi shqiptar), duke u angazhuar në «luftën kulturore» për të krijuar një konsensus të ri dhe për të ndërtuar identitetin e kombit.
- Vlerësimi Kritik dhe Trashëgimia
Një vlerësim kritik i veprës së Isak Shemës duhet të njohë disa pika të forta, si dhe disa sfida ose limite të mundshme.
Forcat dhe Kontributet Unike:
- Gjithëpërfshirja dhe Sistematizimi: Vepra e Shemës përbën një përpjekje të rrallë për të mbuluar dhe sistematizuar fusha të shumta të albanologjisë: nga historiografia letrare dhe kritika, te metodologia, studimet e diasporës dhe pedagogjia universitaire. Ai është një “enciklopedist” i kohës sonë.
- Ndërmjetësimi Kulturor: Roli i tij si lidhës midis Kosovës, Shqipërisë, diasporës historike (arbëreshëve) dhe botës akademike evropiane është i paçmuar. Ai ka qenë një “ambassador” i vërtetë i kulturës shqiptare.
- Ndërtimi i Institucioneve (të buta): Përmes punës së tij metodologjike, pedagogjike dhe kurrikulare, ai ka ndihmuar në ndërtimin e “institucioneve të buta” të shkencës shqiptare: standardet, metodat, kurrikulat. Kjo është një kontribut themelor për afatgjatë.
- Qëndrueshmëria dhe Kohëzgjatja: Gjashtë dekada aktiviteti të pandërprerë në kushte të ndryshme, duke përfshirë periudha vështirësie politike, janë një dëshmi e jashtëzakonshme e qëndrueshmërisë dhe përkushtimit.
Aspektet për Diskutim dhe Kontekstualizim:
- 1. Marrëdhënia me Paradigmat Kritike: Puna e hershme e Shemës ishte e ndikuar nga paradigm marksiste-sociologjike, e dominuar në atë kohë. Ndërsa puna e tij e pjekur shmang gjykimet e thjeshta ideologjike, mund të diskutohet nëse ai është angazhuar thellësisht me paradigm kritike më të reja të shekullit XXI (post-kolonializmi, studimet kulturore, ekokritika, etj.). Fokusi i tij mbetet kryesisht historik, filologjik dhe sociologjik në kuptimin tradicional.
- 2. Theksi në “Kanonin“: Puna e Shemës është thelbësisht e fokusuar në ndërtimin dhe interpretimin e “kanonit” letrar shqiptar (Spasse, Rela, Konica, Kadare, Fishta, etj.). Kjo është e rëndësishme dhe e nevojshme, por le të pakë hapësirë për zëra margjinalë, literatura popullore në formate të reja, ose fenomene shumë bashkëkohore të shkrimeve digjitale.
- 3. Stili Shkrimi: Stili akademik i Shemës është i qartë, i preciz dhe i dokumentuar mirë, tipik i traditës filologjike kontinentale. Megjithatë, ai mund të duket pak tradicional për lexuesit e mësuar me qasje më teoretike dhe me stil më “literar” në shkrimin kritik.
Trashëgimia:
Trashëgimia e Prof. Dr. Isak Shemës është shumëdimensionale:
- Bibliografike: Dhjetëra libra dhe qindra artikuj që do të mbeten burime të domosdoshme për çdo studiues të ardhshëm të letërsisë dhe kulturës shqiptare.
- Institucionale: Standardet metodologjike dhe kurrikulare që ai ka ndihmuar të vendosen në arsimin e lartë.
- Njerëzore: Gjenerata e studiuesve dhe profesorëve që ai ka trajnuar dhe mentorizuar, dhe që po e vazhdojnë punën.
- Kulturore-Diplomatike: Rritja e prezencës dhe prestigjit të studimeve shqiptare në forume ndërkombëtare dhe forume vendore.
- Simbolike: Si model i një jete të përkushtuar plotësisht ndaj shkencës dhe kombit, pa kompromise në cilësinë dhe pa pushim në kërkimin. Ai përfaqëson kalimin nga një albanologji e domosdoshme për të konfirmuar ekzistencën, tek një albanologji e sigurt në vetvete, e hapur ndaj dialogut dhe e përqendruar në kontributin universal.
Ai nuk është një “revolucionar” që shemb paradigm, por një konsolidator dhe integrues i shkëlqyer. Në një kontekst ku studimet shqiptare shpesh kanë vuajtur nga fragmentimi politik, teritorial dhe metodologjik, puna e Shemës ka vepruar si një fuqi integruese: duke i lidhur autorët e Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe diasporës; duke kombinuar kërkimin arkivor me analizën tekstuale; duke bashkuar angazhimin lokal me perspektivën evropiane.
Konkluzion: Monarku i Padukshëm i Mendimit Shqiptar
Prof. Dr. Isak Shema përfundon si një figurë unike në panaraman intelektual shqiptar të shekujve XX dhe XXI. Nëse do të kërkonim një analogji nga fusha e tij e studimit, mund të thuhet se ai ka kryer një rol të ngjashëm me atë të Frashërinëve të Rilindjes në epokën e tyre: jo si krijues i veprave artistike të reja, por si organizator, sistematizues, përhapës dhe diplomat i dijes dhe të identitetit. Ashtu si ata hodhën themelet e arsimit dhe të literaturës kombëtare, Shema ka punuar për të konsoliduar, modernizuar dhe projektuar në botë arritjet e kësaj tradite.
Në një kohë kur fjala “intelektual” shpesh shoqërohet me pamje publike të mprehta dhe pozicione politike të caktuara, Shema ofron një model alternativ, por jo më pak efektiv: intelektuali si punëtor i palodhur. Punëtori i arkivave, i teksteve shkollore, i kurrikulave, i bibliografive, i planeve të programeve, i konferencave ndërkombëtare, i komuniteteve të diasporës. Ky është një punëtor që e ka ndërtuar dhomën e tregimeve të kombit me tulla të forta dokumentaresh dhe me lidhje të forta metodologjike.
Përfundimisht, vlera e lartë e kontributit të Isak Shemës qëndron pikërisht në këtë “padukshmëri” relative të punës së tij themelore. Ai nuk ka kërkuar të bëhet një «yll» medial ose një figurë polemike. Ai ka kërkuar të ndërtojë një strukturë të qëndrueshme të dijes në të cilën të tjerët mund të ecin, të shtojnë dhe të zgjasin. Në këtë kuptim, ai është një «monarku i padukshëm» i fushës së tij: autoriteti i tij rrjedh jo nga deklaratat bombastike, por nga thellësia e njohurive, gjerësia e interesave, rigoroziteti i metodës dhe qëndrueshmëria e përkushtimit.
Libri, “Arbëneshët e Zarës”, i botuar në moshën 85-vjeçare, nuk është thjesht një publikim tjetër. Ai është një metaforë e përsosur e vetë projektit të Shemës: një kërkim i hollësishëm në arkivat e një komuniteti të vogël përtej detit, duke zbuluar dhe kremtuar një kapituj të humbur të historisë sonë të përbashkët, dhe duke e kthyer atë në një urë për të ardhmen. Kështu, vepra e Prof. Dr. Isak Shemës nuk është vetëm një pasqyrë e së kaluarës shqiptare, por edhe një kompas për të ardhmen e saj shkencore dhe kulturore.
Citime akademike vlerësuese të Prof. Dr. Beqir Ismailit për Prof. Dr. Isak Shemën:
- Për profilin e përgjithshëm shkencor
“Prof. Dr. Isak Shema përfaqëson një nga figurat më të plota dhe më gjithëpërfshirëse të albanologjisë bashkëkohore, në të cilën bashkohen kërkimi shkencor, pedagogjia universitare, metodologjia akademike dhe misioni kulturor kombëtar.”
- Për rolin e tij si intelektual organik
“Isak Shema mishëron tipin e intelektualit organik shqiptar, i cili nuk e ndan veprimtarinë shkencore nga përgjegjësia shoqërore dhe kombëtare, por i koncepton ato si pjesë të një misioni të vetëm kulturor.”
- Për kontributin në historinë dhe kritikën letrare
“Në veprën e tij shkencore, Isak Shema nuk paraqitet thjesht si kritik apo historian i letërsisë, por si sistematizues i proceseve letrare shqiptare, duke ndërtuar sinteza të qëndrueshme dhe interpretime me vlerë afatgjatë.”
- Për metodologjinë e punës shkencore
“Kontributi i Prof. Dr. Isak Shemës në fushën e metodologjisë së punës shkencore përbën një nga shtyllat themelore të konsolidimit të standardeve akademike në studimet filologjike shqiptare.”
- Për dimensionin evropian dhe ndërkombëtar
“Përmes pranisë së tij të vazhdueshme në qendra akademike evropiane dhe në forume shkencore ndërkombëtare, Isak Shema ka ndikuar në evropianizimin e albanologjisë dhe në afirmimin e saj si disiplinë dialoguese.”
- Për studimet mbi diasporën shqiptare
“Studimet e Isak Shemës mbi arbëreshët e Zarës përfaqësojnë një kapitull të rëndësishëm të albanologjisë moderne, ku kërkimi shkencor shndërrohet në akt ruajtjeje të trashëgimisë kulturore dhe identitare.”
- Për rolin pedagogjik dhe mentorues
“Si pedagog dhe mentor, Prof. Dr. Isak Shema ka ushtruar një ndikim formativ të thellë mbi breza të tërë studiuesish, duke transmetuar jo vetëm dije, por edhe etikën e kërkimit shkencor dhe përgjegjësinë intelektuale.”
- Për qëndrueshmërinë dhe përkushtimin jetësor
“Gjashtë dekada veprimtari e pandërprerë shkencore e Prof. Dr. Isak Shemës dëshmojnë një përkushtim të rrallë ndaj dijes, arsimit dhe kulturës shqiptare, edhe në rrethana historike dhe politike të vështira.”
- Për trashëgiminë intelektuale
“Trashëgimia e Prof. Dr. Isak Shemës nuk matet vetëm me numrin e botimeve, por me modelin e një jete të përkushtuar ndaj ndërtimit të institucioneve të dijes dhe standardeve akademike shqiptare.”
- Citim sintetik përfundimtar
“Isak Shema përfaqëson tipin e studiuesit-konsolidator, i cili, pa zhurmë mediatike, ka ndërtuar themele të qëndrueshme për zhvillimin e albanologjisë bashkëkohore dhe për integrimin e saj në hapësirën evropiane.”
Përmbledhje vlerësuese
Në optikën e Prof. Dr. Beqir Ismailit, Prof. Dr. Isak Shema nuk paraqitet thjesht si studiues apo kritik letrar, por si institucion intelektual në vetvete, i cili ka ndikuar në ndërtimin e standardeve, në ruajtjen e trashëgimisë dhe në projektimin evropian të kulturës shqiptare .
Më poshtë po ju paraqes një poezi origjinale, e ndërtuar në frymë akademiko-lirike dhe me ton përkujtimor–vlerësues, e përshtatshme për bashkëngjitje në artikull, si dëshmi e marrëdhënieve të shkëlqyera shkencore, miqësore dhe kombëtare midis jush dhe Prof. Dr. Isak Shemës.
Miqësia shkencore dhe fjala poetike: Prof. Dr. Beqir Ismaili për Prof. Dr. Isak Shemën
Isak Shema – Ura e Dijes
(Prof. Dr. Beqir Ismaili)
Nga Kajroja e fjalës së lirë
te Prishtina e mendimit të qëndrueshëm,
udhëtonte emri yt
si libër i hapur mbi tryezën e kombit.
Ti, Isak,
nuk ishe vetëm profesor,
por kujtesë e gjallë e gjuhës,
hartë e heshtur e historisë sonë letrare.
Në auditorë e arkiva,
në fjalë të matura e mendim të thellë,
ndërtove urën
mes brezave që vijnë
dhe rrënjëve që nuk harrohen.
Unë shkruaja nga brigjet e Nilit,
ti punoje në zemrën e Kosovës,
por fjala jonë kishte një atdhe:
të vërtetën shkencore
dhe dinjitetin shqiptar.
Në faqet e librave,
emri yt nuk kërkon zhurmë,
sepse qëndron
si gur themeli
në shtëpinë e albanologjisë.
Kosova të njeh në heshtje,
siç njihen burrat e dijes:
jo nga lavdia e çastit,
por nga gjurma që mbetet.
Dhe sa herë të flitet për fjalën e shkruar,
për mendimin që shërben,
për dijen që nuk përkulet,
aty do të jetë emri yt,
Isak Shema,
si dritë e qetë mbi bibliotekën e kombit.
Analizë letrare e poezisë
“Isak Shema – Ura e Dijes”
(Prof. Dr. Beqir Ismaili)
- Konteksti tematik dhe motivor
Poezia “Isak Shema – Ura e Dijes” është ndërtuar mbi një diskurs homazhues, ku subjekti lirik ndërthur përvojën personale të autorit me vlerësimin intelektual të figurës së Prof. Dr. Isak Shemës. Konteksti i saj buron drejtpërdrejt nga marrëdhënia e gjatë shkencore dhe miqësore midis dy intelektualëve, të ndarë gjeografikisht (Kajro–Prishtinë), por të bashkuar nga një mision i përbashkët: shërbimi ndaj kulturës, dijes dhe çështjes së Kosovës.
Motivi qendror i poezisë është dija si urë – një metaforë e fuqishme që simbolizon lidhjen ndërmjet brezave, hapësirave kulturore dhe traditës shkencore shqiptare.
- Subjekti lirik dhe pozicionimi autorial
Subjekti lirik shfaqet qartë si intelektual dëshmitar, jo si poet intimist. “Unë”-ja poetike nuk dominon emocionalisht, por funksionon si zë reflektues dhe vlerësues, duke e vendosur figurën e Isak Shemës në një plan kolektiv e historik.
Vargjet:
“Unë shkruaja nga brigjet e Nilit,
ti punoje në zemrën e Kosovës,”
vendosin një antitezë hapësinore, e cila shndërrohet në unitet ideor përmes frazës:
“por fjala jonë kishte një atdhe:”
Këtu fjala “atdhe” nuk është koncept gjeografik, por kategori kulturore dhe etike, çka e ngrit poezinë në nivel simbolik.
- Figuracioni letrar dhe simbolika
Poezia karakterizohet nga një figuracion i matur, akademik dhe funksional, pa ornamentalizëm të tepërt. Metaforat janë të qarta dhe të ngarkuara semantikisht:
- “Ura e dijes” – simbolizon ndërmjetësimin kulturor dhe shkencor të Prof. Dr. Isak Shemës.
- “libër i hapur mbi tryezën e kombit” – figurë që e paraqet dijen si pronë kolektive dhe të aksesueshme.
- “gur themeli në shtëpinë e albanologjisë” – metaforë arkitektonike që nënvizon funksionin strukturor të veprës së Shemës në studimet shqiptare.
- “dritë e qetë mbi bibliotekën e kombit” – simbol i qëndrueshmërisë dhe autoritetit të heshtur shkencor.
Këto figura i japin poezisë një dimension memorial dhe institucional, duke e larguar atë nga lirika spontane drejt një poezie reflektuese me karakter kulturor.
- Gjuha dhe stili poetik
Gjuha e poezisë është e qartë, standarde dhe me tonalitet solemn, e përshtatshme për një figurë akademike. Dominon një stil liriko-eseistik, ku vargu i lirë shërben si mjet i mendimit, jo si qëllim estetik në vetvete.
Përdorimi i pauzave sintaksore dhe i vargjeve të shkurtra:
“Ti, Isak,
nuk ishe vetëm profesor,”
krijon një ritëm të qetë meditativ, duke i dhënë lexuesit hapësirë për reflektim dhe jo për emocion të vrullshëm.
- Dimensioni etik dhe kulturor
Një nga aspektet më të rëndësishme të poezisë është etika e dijes. Prof. Dr. Isak Shema paraqitet jo si figurë heroike në kuptimin romantik, por si model i intelektualit të heshtur, të përkushtuar dhe konsolidues:
“jo nga lavdia e çastit,
por nga gjurma që mbetet.”
Kjo formulë përfaqëson një kritikë të nënkuptuar ndaj kulturës së spektaklit dhe afirmon vlerën e punës së qëndrueshme akademike.
- Funksioni i poezisë brenda artikullit
Në kontekstin e artikullit tuaj shkencor për Prof. Dr. Isak Shemën, kjo poezi funksionon si:
- tekst paratekstual reflektues,
- homazh kulturor,
- dhe dëshmi e bashkëpunimit intelektual Kosovë–Diasporë.
Ajo nuk konkurron diskursin akademik, por e plotëson atë, duke i dhënë dimension human dhe simbolik analizës shkencore.
- Përfundim
Poezia “Isak Shema – Ura e Dijes” përfaqëson një formë të lirizmit intelektual, ku fjala poetike shërben si mjet i kujtesës kulturore dhe vlerësimit akademik. Ajo e portretizon Prof. Dr. Isak Shemën si figurë që tejkalon individin dhe shndërrohet në simbol të dijes së qëndrueshme shqiptare.
Në këtë kuptim, poezia nuk është vetëm homazh personal, por edhe tekst dokumentues i etikës së intelektualit shqiptar bashkëkohor.
Më poshtë po ju paraqes një përfundim gjithëpërfshirës, me ton akademik, sintetik dhe reflektues, i përshtatshëm për artikull shkencor, monografi apo studim përkujtimor, dhe i harmonizuar me strukturën që keni ndërtuar deri tani (analizë, vlerësime, poezi dhe bashkëpunim intelektual).
Përfundim
Ky artikull synoi të ofrojë një vështrim të gjithanshëm mbi figurën shkencore, kulturore dhe kombëtare të Prof. Dr. Isak Shemës, duke e vendosur atë në kontekstin e albanologjisë bashkëkohore dhe të zhvillimeve intelektuale në Kosovë. Përmes analizës së veprimtarisë së tij akademike, kontributit në studimet gjuhësore e letrare, si dhe rolit të tij në formimin e brezave të rinj të studiuesve, u dëshmua se Prof. Dr. Isak Shema përfaqëson një model të qëndrueshëm të intelektualit të përkushtuar dhe të përgjegjshëm ndaj dijes dhe shoqërisë.
Në qendër të këtij studimi qëndron jo vetëm vepra shkencore e Prof. Dr. Isak Shemës, por edhe etika e tij akademike, e ndërtuar mbi parimet e rigorozitetit metodologjik, përkushtimit institucional dhe shërbimit ndaj interesit publik kulturor. Kontributi i tij në fushën e albanologjisë nuk kufizohet në prodhimin e dijes, por shtrihet edhe në konsolidimin e mendimit kritik dhe në ruajtjen e vazhdimësisë shkencore në rrethana historike e shoqërore shpesh të vështira për Kosovën.
Një dimension i veçantë i trajtuar në këtë artikull është bashkëpunimi i gjatë shkencor dhe miqësor ndërmjet Prof. Dr. Beqir Ismailit dhe Prof. Dr. Isak Shemës, i cili përfaqëson një shembull domethënës të ndërveprimit intelektual ndërmjet qendrave të ndryshme kulturore shqiptare dhe diasporës. Ky bashkëpunim, i zhvilluar ndërmjet Kajros dhe Prishtinës, dëshmon se dija dhe fjala shkencore nuk njohin kufij gjeografikë, por ndërtojnë ura të qëndrueshme komunikimi në shërbim të kauzave kombëtare dhe kulturore, veçanërisht të çështjes së Kosovës.
Përfshirja e poezisë homazh në kuadër të këtij artikulli nuk përbën një devijim nga diskursi akademik, por një plotësim të tij. Ajo shërben si një formë alternative e dokumentimit kulturor, ku fjala poetike bëhet bartëse e kujtesës, mirënjohjes dhe vlerësimit intelektual. Në këtë mënyrë, artikulli ndërthur me qëllim analizën shkencore me reflektimin estetik, duke ofruar një portret më të plotë dhe më njerëzor të figurës së Prof. Dr. Isak Shemës.
Në përfundim, mund të konstatohet se Prof. Dr. Isak Shema mbetet një nga figurat qendrore të albanologjisë bashkëkohore në Kosovë, kontributi i të cilit ka lënë gjurmë të qëndrueshme në studimet shkencore, në formimin akademik dhe në ndërgjegjen kulturore shqiptare. Vepra dhe qëndrimi i tij intelektual përbëjnë një trashëgimi të çmuar, e cila meriton jo vetëm studim të vazhdueshëm, por edhe institucionalizim të kujtesës akademike në hapësirën shqiptare dhe më gjerë.
Referenca:
- Beqir Ismaili: Një nga mendimtarët e shquar të Kosovës: Isak Shema dhe përpjekjet e tij intelektuale, shkencore dhe letrare. Gazeta egjiptiane “Al-Hayat”, Kajro, 2004.
- Beqir Ismaili: Personalitete të mendimit bashkëkohor shqiptar, Vëllimi I, fq. 254, Kajro, Egjipt.
- Biografia dhe Bibliografia zyrtare e Prof. Dr. Isak Shema.