Revista letrare “Pena” në numrin e saj të 13-të
Arjeta Kotrri (Ferlushkaj)
Numri i trembëdhjetë i revistës “Pena” përfaqëson një fazë të konsoliduar të një projekti kulturor që prej vitesh ka synuar të ndërtojë një hapësirë serioze të mendimit letrar shqiptar, duke e trajtuar krijimtarinë artistike jo si një akt të izoluar estetik, por si pjesë të një procesi më të gjerë shoqëror, kulturor dhe historik. Në këtë revistë, ku bashkëjetojnë diskursi kritik, shprehja poetike, rrëfimi narrativ dhe dokumentimi i jetës letrare në diasporë, e vendos revistën “Pena” në funksion të ruajtjes dhe zhvillimit të vetëdijes kulturore shqiptare. Në një kohë kur letërsia rrezikon të reduktohet në produkt konsumimi të shpejtë, “Pena” afirmon rolin e saj si hapësirë reflektimi, duke rikthyer në qendër vlerën e mendimit të strukturuar dhe të fjalës së përgjegjshme.
Rubrika “Kritikë” në këtë numër hapet nga Yllka Filipi me “Metamorfoza e penës së gruas”, shkrim i cili përfaqëson një ndërhyrje teorike me rëndësi, ku shkrimi femëror trajtohet si proces transformimi estetik dhe si akt emancipimi diskursiv.
Arjeta Kotrri (Ferlushkaj) në shkrimin e saj të titulluar “Autenticiteti në rrënjë. Gruaja krijuese në diasporën shqiptare në SHBA”, ka bërë një recension mbi antologjinë “Pena e gruas” duke përmendur, ndër të tjera, kriteret e përzgjedhjes dhe konceptimin e kësaj antologjie gjatë punës që është bërë për hartimin e saj.
Adnan Mehmeti, në analizën e tij mbi antologjinë “Pena e gruas”, e sheh këtë botim si një dokument kulturor me funksion memorial dhe testamentar, ku individualitetet krijuese ndërtojnë një narrativë kolektive të përvojës femërore në diasporë. Ndërkohë, Thanas Gjika, me vlerësimin e tij për biografinë “Fan Noli-Rebeli” për vitet 1920-1924, i kushton vëmendje metodës dhe stilit shkencor të Ilir Ikonomit, duke nënvizuar rëndësinë e disiplinës kërkimore dhe të objektivitetit kritik në studimet letrare. Reflektimi i Pal Ndrecajt mbi atdheun, lirinë dhe njeriun përmbyll këtë rubrikë me një qasje filozofike, ku letërsia shihet si hapësirë e ndërgjegjes morale dhe historike. Ky shkrim është përgatitur nga z. Ndrecaj për librin poetik të Besim Muhadrit “Rekuiem për librat e djegur”. Nga kjo rubrikë, duhet të mos harrojmë se kritika letrare nuk është një akt periferik, por një komponent thelbësor i vetë procesit krijues.
Ndërsa, rubrika “Poezi” përfaqëson një nga hapësirat më të ndjeshme të këtij numri. Krijimtaria e Luljeta Lleshanakut (me poezitë: “Lajme të vonuara”, “Me fatin e shkruar në fytyrë”, “Realitete vertikale”); Armenida Qyqjas (me poezitë: “Bota nuk bën më dashuri”, “Hieroglife malli”, “Me veten flasin agrepat”, “Terapi intensive”, “Fryme jete”, “Kaq, mjafton!”) dhe Alma Jakut (me poezitë: “Katër fuga për dashurinë”, Galaktikë e panjohur”, “Fati ynë”, “Bëhem hënë”) ndërton një univers poetik të përmbajtur, ku fjala funksionon si mjet introspeksioni dhe reflektimi ekzistencial. Poezia e këtyre autoreve shmang deklarativitetin dhe patosin, duke u mbështetur në ekonomi gjuhësore, simbolikë të rafinuar dhe tension semantik. Në këtë kontekst, poezia shfaqet si një formë e njohjes së vetvetes dhe e realitetit, duke e vendosur subjektin poetik përballë kohës, kujtesës dhe identitetit.
Në rubrikën e prozës, Raimonda Moisiu me “Marrëzi të ëmbla nën Bukovile”, ndërton një hapësirë narrative intime, ku kujtesa personale dhe përjetimi emocional artikulohen përmes një gjuhe të ndjeshme dhe figurative. Proza e shkurtër, në këtë rast, funksionon si një formë kondensimi estetik, ku rrëfimi shndërrohet në mjet reflektimi mbi përvojën njerëzore.
Tek rubrika e intervistës, intervista me Dr. Yllka Filipin mbi antologjinë “Pena e Gruas” ofron një këndvështrim të thelluar mbi procesin e ndërtimit të një projekti letrar transgjeografik. Kjo bisedë shërben jo vetëm si informacion mbi një nismë konkrete, por edhe si reflektim mbi rëndësinë e bashkëpunimit kulturor, rolin e gruas krijuese dhe funksionin e antologjisë si formë e artikulimit identitar në diasporë.
Rubrika e esesë përfaqësohet me“Fama” të Kastriot Fetahut, ese e cila trajton një nga konceptet më problematike të kulturës moderne. Autori analizon famën si fenomen social dhe si konstrukt kulturor, duke e vendosur atë në raport me vlerën reale artistike dhe qëndrueshmërinë e veprës në kohë. Kjo ese shërben si një reflektim mbi raportin midis krijimit, njohjes publike dhe përgjegjësisë intelektuale.
Rubrika kushtuar Çmimit Nobel në Letërsi, me fokus te László Krasznahorkai, e pozicionon revistën “Pena” në një dialog të hapur me letërsinë botërore. Ky seksion rikujton se zhvillimi i letërsisë kombëtare nuk mund të kuptohet jashtë ndërveprimit me diskurset ndërkombëtare dhe modelet estetike globale.
Rubrika përmbyllëse e revistës “Pena” është ajo e Kronikës së Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, rubrikë e cila përbën një nga shtyllat dokumentuese, jo vetëm e këtij numri por e të gjithë numrave të revistës “Pena”. Pjesë e kësaj rubrike janë:
Mhill Velaj: “U organizua ceremonialisht “Instalimi” i Akademisë Alternative Pegasiane – Brazil”; Arjeta Kotrri (Ferlushkaj): “Përurohet antologjia “Pena e gruas” në Stamford, CT në SHBA”; Ani Gjika: “Prej tjetërkund—zërat pa kufij të poeteve emigrante shqiptaro-amerikane”; Dr. Iris Halili: “Kur shkruajnë femrat!”; Reshida Çoba: “Gruaja, poete e diasporës”; Valbona Ahmeti: “Arti poetic”; Kozeta Zylo: “Poezia është si një kokë e bukur gruaje”; Laura Konda: “Shpirti i gruas është i gjerë dhe i ndjeshëm”; Sokol Paja: “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë dhe Aleanca Shqiptare e New Jerseyt promovuan dy vepra letrare të shkrimtares Age Gjokaj Ivezaj”; Dr.Yllka Filipi: “Tetori dhe Festa e Librit në Amerikë. Panairi i katër-t në Shtëpinë e Shkrimtarëve”; Adnan Mehmeti: “Historiku i Panaireve të Librit Shqip në Amerikë”; Dr. Bexhet Asani: “Falenderim me rastin e marrjes së titullit “Doctor Honoris Causa”; Dr. Magna Aspasia Fontenelle: “Nderim për Prof. Mhill Velaj”; Mhill Velaj: “Falënderime për të gjithë ata që më kanë uruar me rastin e ndarjes së Titullit Dr. Honoris Causa”; Dr. Magna Aspasia Fontenelle: “Prof. Dr. Bexhet Asani në Brazil nderohet me titullin “Doktor Honoris Causa”; Kronikë e veprimtarive të shkrimtarit Visar Zhiti “Anëtar Nderi” i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro – Amerikanë”.
Përmes shkrimeve të shumta, kjo rubrikë regjistron veprimtari letrare, promovime librash, nderime akademike dhe reflektime mbi rolin e shkrimtarit dhe të gruas krijuese në diasporë. Kronika funksionon si një arkiv i gjallë i kujtesës kulturore shqiptare jashtë kufijve kombëtarë.
Numri i 13-të i revistës “Pena” dëshmon se letërsia shqipe bashkëkohore vazhdon të zhvillohet përmes dialogut midis krijimit dhe kritikës, individualitetit dhe kolektivitetit, traditës dhe modernitetit. Ky botim afirmon rolin e revistës si një platformë krijuese dhe eseistike, ku fjala nuk është vetëm shprehje estetike, por edhe akt ndërgjegjeje kulturore. “Pena” mbetet, në këtë kuptim, një hapësirë ku fjala shqipe ruan dinjitetin e saj dhe vazhdon të ndërtojë kuptim.