“Albanian BookFest 2025: një analizë kritike mbi paradigmën kulturore të organizimit dhe sfidat sociolinguistike të diasporës shqiptare në SHBA”
Nga Mujo Buçpapaj
Ky editorial synon të ofrojë një analizë të thelluar të veprimtarisë “Albanian BookFest 2025”, organizuar nga Federata Pan-Shqiptare “Vatra” në Bronx, duke e vendosur ngjarjen brenda kornizave teorike të sociolinguistikës së diasporës, studimeve të kulturës dhe politikave të menaxhimit të trashëgimisë gjuhësore. Analiza demonstron se aktiviteti, megjithëse i nisur nga qëllime të mira, ka dështuar në nivel konceptual, strategjik dhe teknologjik, për shkak të një modeli organizimi të vjetëruar, të paadaptuar ndaj realiteteve sociokulturore të komunitetit shqiptar të shekullit XXI në SHBA. Argumenti kryesor është se çdo ndërhyrje kulturore në diasporë duhet të ndërtohet mbi njohjen e strukturës shumëbrezore të komunitetit, niveleve të ndryshme të kompetencës gjuhësore dhe transformimeve digjitale të industrisë globale të librit.
1. Hyrje: Diaspora shqiptare në SHBA si objekt studimi sociokulturor
Në literaturën e studimeve mbi diasporën, komunitetet migratore konsiderohen njësi heterogjene, shumëbrezore dhe të ndikuara nga proceset e akulturimit, integrimit dhe asimilimit Komuniteti shqiptar në SHBA, i cili sot vlerësohet të përbëjë rreth 2 milion individë të tri deri katër valëve migratore historike, paraqet një ndër rastet më të pasura për të studiuar ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit në kushte transnacionale.
Në këtë kontekst, organizimi i një panairi libri nuk është thjesht akt kulturor por një ndërhyrje sociolinguistike, që duhet të synojë forcimin e kapitalit kulturor dhe transmetimin ndërbrezor të gjuhës shqipe.
Pikërisht për këtë arsye, çdo panair libri në diasporë duhet të bazohet në analiza të qarta:
- të strukturës demografike të komunitetit,
- të kompetencës gjuhësore të brezave të ndryshëm,
- të modeleve të konsumit kulturor në mjedisin amerikan,
- të transformimeve digjitale të industrisë së librit.
Në mungesë të këtij aparati konceptual, çdo iniciativë rrezikon të bjerë në folklorizëm institucional ose në riprodhimin e skemave organizative të një realiteti krejt tjetër.
2. Dështimi i modelit imitues: transplantimi i skemës së “Panairit të Tiranës” në një kontekst diasporik
“Albanian BookFest 2025” u organizua në mënyrë të ngjashme, apo shabllone, me panairet e librave në Shqipëri, pa marrë parasysh se ekosistemi kulturor i diasporës funksionon mbi rregulla krejt të tjera. Në kontekstin amerikan:
- pjesëmarrja nuk është e garantuar nga masa demografike,
- qasja në libër ka kaluar kryesisht në format digjital,
- lexuesi është shpërndarë gjeografikisht,
- ndërveprimi kulturor kërkon instrumente ndërgjuhësore,
- dhe modeli i panairit fizik është vetëm një ndër format e ndërhyrjes kulturore.
Këtu ndodh një gabim metodologjik: transplantimi mekanik i një praktike kulturore nga një kontekst mono-gjuhësor (Shqipëria) në një kontekst heterogjuhësor (SHBA).
Ky transplantim rezulton problematik në disa nivele:
- Niveli sociolinguistic, brezat e rinj nuk lexojnë shqip, ose nuk e zotërojnë shqipen në formën e shkruar.
- Niveli teknologjik, leximi në diasporë kryhet prevalisht në format digjital (ebooks, audiobooks).
- Niveli i kapitalit kulturor, komuniteti shqiptar në New York është ndër më të arsimuarit dhe nuk mund të tërhiqet nga aktivitete të improvizuara apo të konceptuara sipas modeleve provinciale, deri me stimuj te modeleve socialiste.
- Niveli i politikave të kulturës, një panair në diasporë duhet të ketë objektiva të qarta kombetare zhvillimore, jo të funksionojë si treg rastësor librash, biles me keq si tezga librash.
3. Deficitet konceptuale të eventit: një analizë sipas teorisë së menaxhimit të kulturës
1. Mungesa e një strategjie të audiencës (audience design)
Në studimet e komunikimit, dizajnimi i audiencës është themeli i çdo komunikimi kulturor. Në panairin e New York-ut ky dimension mungoi plotësisht. Nuk u përcaktua:
- nëse targeti ishte brezi i parë i emigrantëve,
- brezi i dytë,
- apo brezi i tretë dhe i katërt që nuk e zotëron shqipen.
Pa këtë përcaktim, as lloji i librit, as gjuha, as forma e ekspozimit nuk mund të jenë adekuate.
2. Mungesa e një infrastrukture profesionale të prezantimit
Ekspozimi i librave në tavolina rastësore bie ndesh me standardet e biblioteconomisë dhe muzeologjisë së librit. Libri është objekt simbolik dhe kërkon:
- substrat estetiko-muzeal,
- instalacione tematike,
- tipografi të menduar,
- kuratori profesionale.
Në mungesë të këtyre elementeve, panairi shndërrohet në një “ treg improvizuar”, duke humbur identitetin e tij kulturor dhe fyer komunitetin e kulturuar shqiptar, me lidhje historike me librin shqip.
3. Shpallja e “botuesve më të mirë”: një reminishencë sovjetizante
Deklarimi i “dy botuesve më të mirë shqiptarë” nga një institucion pa aparat vlerësimi sasior ose cilësor bie ndesh me çdo metodologji të studimit të tregut të librit. Kjo përbën një qasje:
- jo-empirike,
- jo-analitike,
- jo-meritokratike,
- dhe e zhvendos diskursin kulturor drejt simbolikave ideologjike të së kaluarës. Mire qe ne Tirane çmimet ndahen bazuar ne kriterel ideologjike dhe perkatesise poltike, po Vatra pse behet shtojcë e ketij zhargoni të shpifur.
Në një kontekst diasporik dhe amerikan, një qasje e tillë perceptohet si jo-profesionale dhe e delegjitimon aktivitetin, bën qesharak dhe të bazuar mbi interesa personale.
4. Çfarë imponon paradigma moderne e industrisë së librit? Rruga drejt reformimit
. Botime dygjuhëshe dhe materiale didaktike për ruajtjen e gjuhës
Bazuar në teoritë e Fishman (1991) për revitalizimin gjuhësor, ruajtja e gjuhës së diasporës kërkon materiale të përshtatura për brezat e asimiluar. Këto përfshijnë:
- Abetare për fëmijë të lindur në SHBA;
- Tekste dygjuhëshe shqip–anglisht;
- Libra për mësimin e shqipes si gjuhë e dytë
Pa këto produkte, panairi është konceptualisht i pavlefshëm.
. Integrimi digjital: Amazon, Kindle, Audible, Spotify, platforma streaming
Industria e librit në Perëndim është e dixhitalizuar. Prandaj, libri shqiptar duhet:
- të ketë katalog digjital,
- të jetë i pranishëm në Kindle,
- të ketë audiobooks në Audible,
- të jetë i integruar në Spotify dhe Google Play Books,
- të mbështetet nga marketingu digjital shumëkanalësh.
Ky është standardi global, pa të cilin diaspora nuk mund të qaset realisht ndaj librit.
. Krijimi i një panairi virtual (hybrid cultural model)
Modeli bashkëkohor i panaireve sugjeron format hibride:
- fizik + virtual,
- me qasje të gjerë gjeografike,
- me prezantime live, intervista, panel-diskutime,
- me akses 24/7.
Kjo është mënyra e vetme për të përfshirë komunitetin shqiptar në të 50 shtetet e SHBA-së.
. Partneritet institucional dhe profesionalizim
Një aktivitet kulturor i qëndrueshëm kërkon bashkëpunim me:
- Ambasadën e Shqipërisë në Washington,
- Ministrinë e Kulturës dhe Arsimit,
- Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë,
- profesorë të studimeve shqiptare në universitetet amerikane,
- dhe ekspertë të menaxhimit kulturor në diasporë.
Vetëm kështu krijohet një ekosistem kulturor funksional.
5. Përfundime: drejt një paradigme të re kulturore të diasporës shqiptare
“Albanian BookFest 2025”, në formën që u realizua, dëshmoi nevojën urgjente për reformim të thellë të qasjes kulturore të institucioneve shqiptare në diasporë. Federata “Vatra”, megjithëse simbol historik, nuk mund të mbetet peng i një qasjeje të vjetëruar. Diaspora shqiptare nuk funksionon me modele provincialiste apo forma ceremoniale të natyrës komuniste ku në fund shpallen heronjtë socialistë; ajo kërkon:
- profesionalizëm,
- strategji sociolinguistike,
- teknologji bashkëkohore,
- qasje shkencore në ruajtjen e gjuhës,
- prezantim global të letërsisë shqiptare.
Siç u shpreh në panair Frank Shkreli, “gjuha dhe kultura nuk mbahen në valixhe, por u kalohen brezave përmes librave.”
Pikërisht kjo mungoi në këtë veprimtari.
– Mendoj se nëse do të ishte konceptuar me një paradigmë bashkëkohore të diplomacisë kulturore, ky panair, qoftë si ekspozitë e thjeshtë librash apo si takim kulturor, do të mund të shërbente si një platformë strategjike për komunikim me botuesit amerikanë dhe për prezantimin e autorëve shqiptarë në mediat dhe industrinë editoriale të Shteteve të Bashkuara. Kjo do t’i jepte veprimtarisë një funksion real zhvillimor, duke krijuar premisat për qarkullimin ndërkombëtar të letërsisë shqipe, duke e kthyer panairin në një investim me koherencë dhe qëndrueshmëri kulturore.
– Këto manifestime kulturore mund të përfshijnë autorë, botues, përkthyes, artistë, libra për fëmijë, materiale kulturore, dhe në rastin më të mire, të shërbejnë si urë ndërmjet komunitetit te diaspores dhe mediave, botuesve lokalë amerikanë.
– Në SHBA ka edhe praktika të tjera panairesh të komunitetve si:
Arab International Arabic Book Fair (AIABF). Ky panair librash organizohet në SHBA si platformë për literaturën arabe dhe për autorë, botues dhe lexues arabë në Amerikë. Ai ofron libra në arabisht dhe në disa raste materiale dygjuhëshe, si edhe aktivitete kulturore dhe edukative për komunitetin Arab-Amerikan.
New Americans Book Fair, Një panair libri që i dedikohet “New Americans”, imigrantëve, refugjatëve dhe komuniteteve të ndryshme etnike që jetojnë në SHBA. Në këtë panair përfshihen autorë, artistë, botues, krijues të rinj që përfaqësojnë literaturë, art, poezi, jo domosdoshmërisht në anglisht, por me qasje ndaj diversitetit kulturor dhe gjuhësor.
Latin American Book Fair në Philadelphia. Për shembull, ky panair për latinët prezanton libra në spanjisht dhe krijime që pasqyrojnë letërsinë dhe identitetin hispanik/latino, duke ruajtur dhe afirmuar gjuhën dhe kulturën hispanike në kontekst amerikan.
Harlem Book Fair. Një prej panaireve më të mëdha letrare në SHBA për komunitetin afro-amerikan. Ndërsa nuk është rast i diasporave të huaja si i shqiptarëve, ky panair tregon se komunitete etnike apo raciale brenda SHBA mund të kenë aktivitete librash që afirmojnë identitetin dhe literaturën e komunitetit.
-“Panairi u mbyll, u shpërndanë disa mirënjohje dhe në Tiranë u rikthyen valixhet me pak libra të shitur. Por çfarë mbeti realisht? Fatkeqësisht, asnjë vlerë e qëndrueshme kulturore, asnjë produkt i matshëm, asnjë ndikim i prekshëm në komunitet. Më shqetësuesja është se organizatorët paralajmërojnë ripërsëritjen e të njëjtit model të dështuar edhe vitin tjetër, duke injoruar faktin se praktikat mediokre prodhojnë vetëm boshllëk institucional. Prandaj, i bëj thirrje kryetarit Elmi Berisha që të ndërpresë këtë cikël improvizimesh dhe, nëse me të vërtetë dëshiron që ‘Vatra’ të realizojë diçka dinjitoze, të fillojë me një proces të mirëfilltë përgatitor, profesional dhe strategjik.
Rruga para nesh është e qartë: vetëm përmes një modeli modern, të bazuar në analiza shkencore dhe teknologji bashkëkohore, libri shqip mund të ketë jetë reale në hapësirën amerikane. Në të kundërt, çdo “panair” mbetet thjesht një përpjekje e mirë, por jashtë kohe.
* Autori i shkrimit është doktor i shkencave letrare, pedagog universiteti, botues i gazetës letrare dhe kulturore kombëtares Nacional dhe i Botimeve Nacional Tiranë. Ai drejton edhe Institutin e Studimeve Albanologjike Nacional.