Nga: Prof. Dr. Beqir Ismaili
Në fotografi lart: Qerim Haxhiu me Beqir Ismailin në zyrën e Agjensisë Alba-Press, Kajro (25.12.2002)
Hyrje
Figura e Qerim Haxhiut zë një vend të veçantë në historinë e diasporës shqiptare në Egjipt. Aktiviteti i tij intelektual, kulturor dhe politik u shtri për më shumë se pesë dekada, duke e bërë atë një prej personaliteteve më të dalluara të komunitetit shqiptar në këtë vend. Ai nuk ishte vetëm një student i përkushtuar i Universitetit “Al-Azhar” në Kajro, por edhe një mësues i gjuhës shqipe, aktivist i palodhur për çështjen kombëtare dhe një figurë frymëzuese për brezat e rinj shqiptarë që jetuan ose studiuan në Egjipt.
Ky studim synon të paraqesë një analizë gjithëpërfshirëse mbi jetën dhe veprën e Qerim Haxhiut, duke e trajtuar kontributin e tij në disa fusha themelore: identitetin kombëtar dhe gjuhën shqipe, kulturën dhe letërsinë, veprimtarinë politike dhe shoqërore, si dhe trashëgiminë që ai la pas në diasporën shqiptare dhe më gjerë.
1. Rinia dhe arsimimi: nga Lushnja në Kajro
Qerim Haxhiu lindi në Lushnje në vitin 1920. Ai kreu studimet e mesme në Medresenë e Tiranës, ku u diplomua më 1 korrik 1938, dhe shumë shpejt u drejtua për në Egjipt për të ndjekur studimet universitare në “Al-Azhar”. Udhëtimi i tij i gjatë Lushnje–Selanik–Aleksandri–Kajro ishte jo vetëm një aventurë rinore, por edhe një udhëtim pa kthim për gati gjashtë dekada e gjysmë, duke e shndërruar atë në një emigrant të përhershëm, të pajisur vetëm me një “Laissez-passer” e jo me pasaportë shtetërore.
Kjo periudhë formimi ishte e ndërlidhur ngushtë me kontekstin historik: pushtimi fashist i Shqipërisë më 1939 e gjeti Qerim Haxhiun në Kajro, ku ai u angazhua menjëherë me protestat e studentëve shqiptarë dhe hartoi peticione kundër pushtimit, duke u bërë zëri i parë i rezistencës së mërgatës shqiptare në Egjipt.
2. Diaspora shqiptare në Egjipt dhe roli i Qerim Haxhiut
Në vitet ’30–’40 në Kajro dhe Aleksandri jetonin qindra shqiptarë. Qerim Haxhiu u bë një prej aktivistëve më të dalluar të këtij komuniteti. Ai organizonte mësime të gjuhës shqipe për fëmijët shqiptarë të diasporës, duke ruajtur e transmetuar identitetin kulturor dhe gjuhësor.
Si veprimtar i palodhur, ai bashkëpunoi ngushtë me organizata, shoqata dhe revista të diasporës, duke u lidhur edhe me “Vatrën” e shqiptarëve të Amerikës. Në shkrimet dhe diskutimet e tij, ai shquhej për njohjen e thellë të historisë kombëtare, sidomos të periudhës së Rilindjes, duke e parë atë si bazë frymëzimi për shqiptarët e Egjiptit.
3. Jeta intelektuale dhe biblioteka si qendër kulturore
Një nga tiparet më të spikatura të Qerim Haxhiut ishte pasioni i tij për dijen dhe librin. Biblioteka e tij personale në Kajro ishte ndër më të pasurat ndër shqiptarët e diasporës, përfshirë literaturë në shqip, anglisht, frëngjisht, turqisht dhe italisht. Ajo shërbeu si qendër e gjallë kulturore, ku studentët shqiptarë konsultoheshin, lexonin dhe frymëzoheshin.
Në muret e banesës së tij, përveç librave, gjendeshin piktura dhe peizazhe nga Shqipëria, që ruanin një lidhje shpirtërore të pashkëputur me vendlindjen. Ky ambient përbënte një “mini-institucion kulturor” të diasporës.
4. Angazhimi letrar dhe vlerësimi i gjuhës shqipe
Përveçse lexues i pasionuar, Qerim Haxhiu ishte edhe krijues letrar. Ai shkruante poezi dhe ishte admirues i madh i Gjergj Fishtës, vargjet e të cilit i mbante përmendësh. Përmes leximit dhe recitimit të Fishtës, ai e kultivoi respektin për gjuhën shqipe dhe e transmetoi atë tek gjeneratat e reja. Poezitë dhe shkrimet e tij ishin një formë e rezistencës kulturore, një betim për ta mbrojtur identitetin shqiptar edhe larg atdheut.
5. Marrëdhëniet politike dhe shoqërore
Përgjatë qëndrimit të tij në Egjipt, Qerim Haxhiu pati kontakte me shumë personalitete shqiptare që kaluan nga Kajro ose Aleksandria, si Ernest Koliqi, Lekë Zogu dhe Nexhmedin Qorraliu. Këto takime e lidhën atë me rrjedhat politike e kulturore të kohës dhe e forcuan rolin e tij si urë lidhëse mes diasporës dhe zhvillimeve shqiptare.
Në rrafshin personal, ai qëndroi i lidhur fort me identitetin e tij shqiptar, duke refuzuar të marrë shtetësinë egjiptiane kur i ofrohej, dhe duke ruajtur një profil të thjeshtë por të ndershëm, të përqendruar në shërbim të kauzës kombëtare.
6. Familja si vazhdimësi e identitetit shqiptar
Qerim Haxhiu u martua me Shukranen, një prishtinase e vendosur në Kajro. Ata ndërtuan një familje që ruajti dhe transmetoi gjuhën shqipe e dashurinë për kulturën shqiptare. Fëmijët e tij, Iliri dhe Dhurata, të arsimuar në Kajro dhe Stamboll, mbetën të lidhur me identitetin e tyre kombëtar. Edhe nipërit e mbesat, të lindur në një ambient të huaj, e trashëguan këtë identitet falë kujdesit të tij.
7. Pleqëria, spiritualiteti dhe trashëgimia
Edhe në pleqëri, Qerim Haxhiu vazhdoi të punonte, të lexonte dhe të kontribuonte në komunitet. Ai ishte njeri fetar, i përkushtuar ndaj Kur’anit dhe ibadetit, por njëkohësisht i hapur e bujar ndaj çdo shqiptari që vinte në Kajro. Banesa e tij u shndërrua në strehë mikpritjeje, këshillimi dhe afrimi për studentë e vizitorë nga trojet shqiptare.
Dëshira e tij e fundit ishte të vizitonte Kosovën, gjë që nuk arriti ta realizojë fizikisht, por që mbeti si amanet shpirtëror i lidhjes së tij të përjetshme me atdheun.
8. Qerim Haxhiu – mësues në shkollën shqipe në Egjipt
Ju sjell një rrëfim të gjallë për figurën e Qerim Haxhiut, mësuesit shqiptar në Egjipt, i cili me përkushtim të jashtëzakonshëm punoi për ruajtjen dhe përhapjen e gjuhës shqipe në mesin e diasporës shqiptare. Përveç punës së tij të përditshme në fabrikë, ai angazhohej në mësimdhënie pas orarit, duke u dhënë nxënësve mësime gramatike, sintakse, letërsie dhe këngë patriotike. Pa kërkuar shpërblim material, Haxhiu e shihte këtë mision si detyrim moral dhe atdhetar. Shkolla e tij e natës, edhe pse modeste dhe me pak nxënës, luajti një rol të rëndësishëm në ruajtjen e gjuhës amtare dhe identitetit kombëtar të shqiptarëve të Egjiptit, sidomos në një kohë kur aktivitetet e bashkësive shqiptare po shuheshin. Përmes shembullit të tij, Haxhiu mbeti figurë qendrore në kujtesën e mërgatës, duke mishëruar modelin e mësuesit të diasporës.
a. Konteksti historik dhe arsimor i diasporës shqiptare në Egjipt
Mërgata shqiptare në Egjipt para vitit 1938 ishte një nga kolonitë më të gjalla e më të organizuara në botën arabe. Ajo nuk përfaqësohej vetëm nga veprimtari ekonomike e kulturore, por edhe nga angazhimi për të ruajtur gjuhën amtare. Ministria e Arsimit e Shqipërisë mbështeste shkollën shqipe në Egjipt duke dërguar tekste dhe duke financuar mësimdhënien deri në pushtimin fashist të Shqipërisë. Ky fakt tregon lidhjet e ngushta të diasporës me atdheun dhe përpjekjen për të mos e humbur identitetin kombëtar.
Në këtë mjedis, përveç emrave të njohur si Musa Shehu nga Dukati i Vlorës, dallohet figura e Qerim Haxhiut, i cili do të mishëronte më së miri rolin e mësuesit si bartës i identitetit gjuhësor e kulturor.
b. Mësuesi i shqipes në “shkollën e natës”
Mund të themi se Haxhiu është një personazh modest, por ka energji të pashtershme. Pas një dite të gjatë pune në fabrikë, ai nuk ngurronte të shkonte tri herë në javë në shkollën e natës për t’i mësuar nxënësit gramatikë, sintaksë, letërsi dhe këngë patriotike.
Ky model i mësimdhënies, që nuk shpërblehej financiarisht, dëshmon për një koncept arsimor të lidhur ngushtë me misionin kombëtar. Qerim Haxhiu nuk e shihte arsimin si profesion të zakonshëm, por si sakrificë dhe shërbim. Ky aspekt i bën mësimet e tij më shumë se një proces didaktik – ato ishin një akt i përditshëm patriotizmi.
c. Pedagogjia atdhetare dhe kultivimi i kujtesës kombëtare
Një element që mund të nxjerrim në pah në veçanti është mënyra se si Haxhiu përdorte mësimdhënien për të injektuar dashuri për atdheun. Ai i mësonte nxënësit këngë patriotike si “Rreth flamurit të bashkuar”, duke e kthyer klasën në një hapësirë ku gjuha dhe kënga bashkoheshin për të ushqyer ndjenjën kombëtare.
Përmes shembullit të nxënësve të Aqif Qazimit, Haxhiu dëshmonte një lloj edukimi moral: për të mos qenë turp që brezat e rinj të mos flisnin shqip kur prindërit e tyre e zotëronin atë. Kjo strategji arsimore nuk ishte vetëm gjuhësore, por edhe identitare – një përpjekje për të mbajtur gjallë lidhjen e fëmijëve me rrënjët e tyre.
d. Figura e Haxhiut në raport me diasporën shqiptare
Ne e vendosim figurën e Qerim Haxhiut në një kornizë më të gjerë ku shqiptarët e Egjiptit kishin arritur të pozicionoheshin suksesshëm në shoqërinë egjiptiane: tregtarë, mjekë, gjykatës, arkitektë e artistë. Ndërkohë që këta kontribuonin në jetën publike, Haxhiu përfaqësonte shtyllën e brendshme të identitetit kulturor, duke ruajtur gjuhën dhe shpirtin shqiptar në diasporë.
Kjo e bën figurën e tij të dallueshme: ai nuk është i shquar për pasuri apo karrierë politike, por për misionin e heshtur që garantoi vazhdimësinë e shqipes në një tokë të huaj.
9. Citate të përzgjedhura nga artikulli:
1. Për udhëtimin dhe emigrimin
“Udhëtimi i tij i gjatë Lushnje–Selanik–Aleksandri–Kajro ishte jo vetëm një aventurë rinore, por edhe një udhëtim pa kthim për gati gjashtë dekada e gjysmë, duke e shndërruar atë në një emigrant të përhershëm, të pajisur vetëm me një ‘Laissez-passer’ e jo me pasaportë shtetërore” (Beqir Ismaili, 1991).
2. Për angazhimin patriotik
“Ai u angazhua menjëherë me protestat e studentëve shqiptarë dhe hartoi peticione kundër pushtimit, duke u bërë zëri i parë i rezistencës së mërgatës shqiptare në Egjipt” (Beqir Ismaili, 1991).
3. Për misionin e mësuesit
“Ai organizonte mësime të gjuhës shqipe për fëmijët shqiptarë të diasporës, duke ruajtur e transmetuar identitetin kulturor dhe gjuhësor” (Beqir Ismaili, 1992).
4. Për rolin e bibliotekës
“Biblioteka e tij personale në Kajro ishte ndër më të pasurat ndër shqiptarët e diasporës. Ky ambient përbënte një ‘mini-institucion kulturor’ të diasporës” (Beqir Ismaili, 1992).
5. Për lidhjen me letërsinë shqiptare
“Përmes leximit dhe recitimit të Fishtës, ai e kultivoi respektin për gjuhën shqipe dhe e transmetoi atë tek gjeneratat e reja” (Beqir Ismaili, 1991).
6. Për identitetin kombëtar
“Ai qëndroi i lidhur fort me identitetin e tij shqiptar, duke refuzuar të marrë shtetësinë egjiptiane kur i ofrohej, dhe duke ruajtur një profil të thjeshtë por të ndershëm, të përqendruar në shërbim të kauzës kombëtare” (Beqir Ismaili, 1992).
7. Për mikpritjen dhe rolin komunitar
“Banesa e tij u shndërrua në strehë mikpritjeje, këshillimi dhe afrimi për studentë e vizitorë nga trojet shqiptare” (Beqir Ismaili, 1993).
Përfundim
Qerim Haxhiu ishte një figurë e kompletuar e diasporës shqiptare në Egjipt: intelektual, veprimtar politik, mësues i gjuhës shqipe, krijues letrar, mikpritës dhe këshilltar i komunitetit. Trashëgimia e tij nuk kufizohet vetëm në kujtimet e familjes dhe bashkëkohësve, por mbetet pjesë e historisë së diasporës shqiptare dhe e kulturës kombëtare në përgjithësi.
Roli i tij si ruajtës i identitetit kombëtar në mërgim, si nxitës i ndërgjegjes kulturore dhe si figurë frymëzuese për brezat shqiptarë, e vendos atë në radhën e personaliteteve që kontribuuan në mënyrë të qetë por të fuqishme për çështjen shqiptare në shekullin XX.